Ulytau State Nature Sanctuary

Ulytau milli qoruğu, Ulytau milli tarixi, mədəni və təbii muzey qoruğu — coğrafi-tarixi, təbii-mədəni abidələrin böyük bir toplusu yerləşən bölgəni əhatə edən qoruyuq. Qazax SSRİ Nazirlər Kabinetinin 1990 il 29 noyabr tarixli qərarına əsasən yaradılmış, sahəsi 1883 kvadrat km.

Tarixi məlumat

Alim Alkey Haqanovi Margulanın nəticələrinə görə, Ulytau bölgəsi mis dövrünün böyük metallurgiya mərkəzi olmuş, onun ətrafı Arğanatı, Altynkazğan, Jartas, Qarashoqdan tapılmış qədim yaşayış yerləri təşkil edir. Bu bölgədə qədim köçəri xalqın abidələri də mövcuddur. Ulytau tarixində bir xüsusiyyət – Kiçik İpək Yolu boyunca Mərkəzi Asiyanı Sibir ilə birləşdirən böyük karvan yolu keçmiş.

Mərkəzi Qazaxıstandakı yeni tədqiqatların nəticəsində Ulytau ətrafında minlərlə il əvvəl mədəniyyətin inkişafı və mübadiləsində mürəkkəb bir artım mərhələsinin olduğu müəyyən edildi. 18–19 əsrlərin əvvəllərində aparılan tədqiqatlar yalnız abidələrin siyahıya alınması ilə məhdudlaşmışdır.

1946-cı ildə Baykonur, Bultanı, Cezdi, Qarakeñgir və digər çayların sahilində böyük tədqiqat işləri aparıldı. Nəticədə Cezdi–Sarıkeñgir çaylarının vadilərində Ulytau, Arğanatı dağlarındakı qədim insanların məskəni müəyyən edildi. Xüsusilə qədim çöl köçərilərinin daşdan oyulmuş işarə-qoruyucuları bu sivilizasiyanın çoxlu sirrini özündə saxlayırdı. Ulytau milli qoruğunun coğrafi-tarixi, təbii-mədəni abidələri respublika alimlərinin elmi-tədqiqat əsərlərinin mövzularına çevrildi.

Tarixi abidələri

Muzey qoruğu ərazisində qədimdən (təxminən e.ə. 5000-ci illər) necropolislər yerləşir. Onların ümumi sayı təxminən 200‑ə yaxındır. Qoruq sahəsində 700‑dən çox tarixi-arxeoloji və memarlıq abidələri yerləşir, bunların arasında Respublika əhəmiyyəti daşıyan 12 abidə var. Xüsusilə: Joşi xan, Alşa xan, Dombavıl, Labaq, Maqat sahəsi, Erden, Ketebay, Cakuda-İşan, Başqamır qalası, Aqmişit əuliyəsi, Edige, Ayranbay məzarları.

Təbii xüsusiyyətləri

Ulytau bölgəsi yalnız tarixlə zəngin abidələri ilə deyil, təbiətində də özünəməxsusluğa malikdir. Ümumi sahəsi 18 mln. hektar tutan qoruyucu sahə şimaldan cənuba doğru uzanan Ulytau, Arğanat, Cələdıdr, Baykonur, Maytöbe, Araltöbe, Üç qayıl dağ zirvələrindən ibarətdir

Bitkiləri və heyvanları

Coğrafiya-botanika elmi-tədqiqat işlərinin müəyyənləşdirməsinə görə bu bölgədə ümumilikdə 617 növ bitki yetişir, onun içində dərman bitkilərinin 400 növü, otlaq otları – 100, qidalı bitkilərin – 50, texniki bitkilərin – 70, zəhərli bitkilərin 40‑dan çox növü, onların arasında digər yerlərdə nadir rast gəlinən növlər də var. Bu bitkilərin bir hissəsi Qazaxıstanın Qızıl kitabına daxil edilib. Burada dağlıq çökəkdə məskunlaşan heyvanların da (məs., arqar, ağbaş tırna, bəzgəldək, duadaq, ilanşı bürkit, qara dəgelək, qıran, və s.) növləri çoxdur

Muzey təsviri

«Ulytau» tarixi-mədəni və təbii milli qoruma-muzeyi – Qarağandı vilayəti, Ulytau rayonu, Ulytau kəndində yerləşir. Muzey 2 mərtəbəli binadan ibarətdir. Ümumi sahəsi 583,2 kv. m. Muzey binasında 8 otaq yerləşir:

Nadir əl yazıları otağı;

Tarixi otaq;

Ulytau ziyalılarına həsr olunmuş otaq;

Etnografik otaq;

Qazax əl işlərinə həsr olunmuş otaq;

Ulytau təbiətinə həsr olunmuş otaq;

Minerallar otağı;

Ulytau bölgəsinin nadir həşəratları otağı.

Muzey işçiləri tarixi arxeoloji abidələri qorumaq, gələcək nəsillərə saxlamaq məqsədilə işlər görürlər. Qazaxıstan Respublikası Mədəniyyət və informasiya nazirlərinin 20 noyabr № 295 əmri ilə «Dövlətin bütövlüyü və Qazaxıstan xalqlarının birliyinin göstəricisi» «Ulytau» muzey-fonduna 2006-cı ildə 6 dekabrda qəbul edildi.