Vajai-tó Természetvédelmi Terület

Vajai-tó Təbiət Qoruma Sahəsi daxilində xüsusi üzən çəmənlər üçün məşhur, 78 hektar sahəli Vajai qədim gölü yerləşir, bu həm də balıqçılıq gölüdür. Açıq şəkildə ziyarət edilə bilən təbiət qoruma sahələrinə daxildir. 2025-ci ilə tamamilə quruyub.

Məkanı

Szabolcs-Szatmár-Bereg vilayətində, Şimali-Şərq Nyírség-də, Vaját-dan cənub-qərbə yerləşən üzən çəmən adaları ilə zənginləşdirilmiş Vajai qədim gölü.

Formalaşması

Son Buz dövründən əvvəlki qədim çaylar, Əs-Tisza və Əs-Şamos, Karpatlar dağlarını tərk edərək düzənlikdə öz çökək daşlarını yaydılar, bu da zamanla külək əsən qumluğun köçməsi, hərəkəti nəticəsində çökəklərə, təpələrə çevrildi.

Qum təpələri arasındakı çökəklərdə topraq suyu və yağıntıdan yaranan, axıraç olmayan göllər meydana çıxdı, Vajai gölü kimi, bunlar çöküb, sahələri və ətrafları kənd təsərrüfatı üçün yararsız hala gəldi.

Bu Nyírség-dəki axıraç olmayan çökəklər 1800-cü illərin sonunda süni kanallarla birləşdirildi və sularını Tisza çayına yönəltdilər.

Bu, “Lónyai-főcsatorna” adı ilə kiçik çökən kanalların suyunu topladı, beləliklə Vajai-tó-nun artıq suyunun yönləndirilməsi üçün inşa edilmiş “Vajai Főfolyás” suyunu da topladı.

Vajai-tó ölkənin nadir yerlərindən biridir, burada hələ də üzən çəmən adaları mövcuddur və bu adalarda Buz dövründən qalan nadir bitkilər müşahidə edilə bilər.

Vajai-tó 2025-ci ildə yağış çatışmazlığı, kənd təsərrüfatı suvarması və torpaq suyu səviyyəsinin azalması nəticəsində tamamilə qurudu.

Üzən çəmən adaları

Onların formalaşması sadə təbii hadisədir: Müxtəlif su bitkiləri (kənar, və digər çəmən növləri) suyun səthində kök sürüşdürür, sonra suyun üzərində yüzen bitki hissələri, kənar yarpaqlarının çoxluğundan illər ərzində qalın təbəqə yaranır. Sonra zamanla bu yüzen təbəqəyə ətrafdakı qum təpələrindən külək tozu, üzvi maddələr və müxtəlif bitkilərin toxumları yayılır. Qalın, havayla təmasda olmayan çökək təbəqədə külək və quşların daşıdığı toxumlar çiçəklənir, sıx bitki örtüyü yaranır.

Birləşmiş, üzən “ingóláp”dan külək kiçik‑böyük parçaları ayırdı, beləliklə kiçik‑böyük çalılar, ağaclar, saz və altnövlü bitkilərlə örtülmüş üzən çəmən adaları meydana çıxdı, bunlar su səviyyəsinə görə ya qalxdı, ya da geri batdı.

Bütünlük suyun üzərində üzdüyü üçün, bitkilər gölün dibinə kök salmaq imkanına malik deyildilər.

Bitki aləmi

Üzən çəmən adalarında ağcaqayın, qarağac və ağacların köklərində yaşayan bitkilər arasında qıraq otlar, palıd çəmən (Thelypteris palastris), iynəli qalxaq (Dryoptteris palustris), buzul dövründən qalan iynəli qalxaq (Dryopteris cristata) tavşan otu (Carex elongata) müşayiəti ilə, su nanəsi (Mentha aquatica), çoxluğu, çəmən çiçəyi (Lythrum salicaria), soğan qabığı və yaxşı su səviyyəli ingólápların nadir relikt növü palıd çəməni (Comarum palustre) də burada tapılır.

Vajai-tó bitki aləmi də müxtəlifdir. Üzən adaların bitki örtüyünə bənzər şəkildə, sahil kənarındakı çəmən və saz sahələrində də bir neçə nadir bitki növü mövcuddur. Saz‑ və çəmənlərlə əhatə olunmuş sahillərdə, çəmən otları, nanəgillerin qonşuluğunda sarı çiçəkli salat çiçəyi (Ficaria verna) və pulvarlı lizinka (Lysimachia nummularia) də çiçək açır.

Suda çoxsaylı yosun növləri: sadə göl yosunu (Cetatophyllum submersum) və s. yanında ağ çiçək (Nymphaea alba) də çiçək açır.

Gölün arxasındakı təsir sahəsi ətrafında bataqlı qartal çiçəyi, ağciyər otu (Pulmonaria officinalis), lizinka, su nanəsi, təsirin arxasında yerləşən nisbətən az məhv olunmuş çəmən bitkiləri arasında isə çəmən otları növləri, məsələn, titrək ot (Briza media), burada çəmən kakuk çiçəyi (Dianthus superbus), çəmən çiçəyi (Ranunculus acris), vəhşi şor (Rumex patentia) və çiçəkli otlar (Epilobium spp.) də yetişir.

Tavanın ətrafındakı daha quru təpə yamaclarında akasiya və şam meşələri, çəmən mozaikalarında ligetszépe, mavi iringó, vəhri düşən səpəkotu və ilan sisz də tapılır.

Heyvan aləmi

Vajai-tó heyvan aləmi də müxtəlifdir. Göldə çisbor, su skorpiyası, botpoloska, tavikagyló, böyük bataqlı salyangoz və ya iynəli palçıq salyangozu, həmçinin düz, yuvarlaq tac salyangozu yaşayır.

Balıqlar arasında gətirilmiş alabalıq, amur və digər balıqlardan əlavə sayısız kəsək növü, cücə balığı, lapı şerit tapılır.

İkiqatlılar arasında burada göl qurbağası (Rana ridibunda), keçi qurbağası və daha bir çox qurbağa növü mövcuddur.

Sürünənlər arasında su ilanı (Natrix natrix) və bataqlı tısbağa var.

Quşlar arasında bir neçə su quşu, məsələn, sızra, dəniz çölü, vəhşi qaz, ağ çölək var.

Sazlıqda saz qartalı, asma çəpəri və qızılçay da yuva qurur.