Vértó

Vértó (rəsmi adı Vöröskereszt-tó olmayan, gündəlik dildə istifadə edilməyən) Segedin, Rókusun xarici hissəsində kiçik ölçülü dayaq su hövzəsidir.

Adın mənşəyi

Vértó adı rəsmi deyil və mənşəyi də qaranlıqdır. Bálint Sándorun sözünə görə, yaxınlıqdakı bir kəsim evindən axan qanlı su gölün suyunu qırmızıya boyamış, beləliklə xalq dilində Vértó adı yaranmışdır. (Bálint qeyd edir ki, dövrün xəritələrində bu ərazidə kəsim evinin izi yoxdur, ətrafda 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər yalnız bağçalar və meyvə bağları var idi, məskunlaşmış sahənin sərhədi isə bir neçə yüz metr cənuba idi.) Adın izahı kimi bir neçə dəfə qaz fabrikinin çirklənmiş suyunun gölün suyunu qırmızıya boyadığı iddia edilir, lakin köhnə Rókus qaz fabrikindən Vértó 1,2 kilometr, Búvár-tó və Városgazda-tó isə müvafiq olaraq 400 və 450 metr məsafədə yerləşir, çirklənmiş suyun oraya yönəldilməsi məntiqli olardı. Rəsmi olmayan adın yerinə 20-ci əsrin əvvəllərində Vöröskereszt-tó adı xəritələrdə görünür. Gölün rəsmi adı 1970-ci illərdə gölü əhatə edən yaşayış məntəqəsinin tikintisinə başlanıldıqda da Vöröskereszt-tó idi. Yaşayış məntəqəsinin tikintisi zamanı gölə yaxın bir neçə yer də Vértó adını aldı. Gölün qərb sahilində keçən küçə Vértói út adını aldı, eyni şəkildə Vértói út adı göl yaxınlığında yaradılan tramvay dayanacağının adı da oldu. Gölün cənub-qərb küncündə yerləşən avtobus və tramvay dayanacağı da Vértó adını aldı və 2012-ci ilin fevralından etibarən 2 nömrəli tramvayın dayanacağı da bu adı daşıyır. İctimai nəqliyyat vasitələri Vértó adını daşıyaraq şəhər üzrə hərəkət edərkən, rəsmi ad isə demək olar ki, heç bir ictimaiyyətə çatmadı. Şəhər iclasının ictimai sənədlərində, mətbuatda və gündəlik dildə Vértó adı çıxır, Vöröskereszt-tó adı praktiki olaraq unudulmuşdur.

Bəzi mənbələrə görə 1848-49-cu illərin azadlıq müharibəsi zamanı Jelasics xorvat bəni rəhbərliyindəki gediş-gəliş edən qrup komandalar burada Segedin verbuválódott milisiyası ilə toqquşmuşdur. Döyüş meydanından qalan məhv olunmuşluğun dəhşətli xatirəsini bu gün də yaxınlıqda yerləşən Vér-tó saxlayır, onun adı düşmüş döyüşçülərə hörmət kimi verilib.

Gölün tarixi

Vértó Macarıstanın ilk hərbi sorğusunun xəritələrində Csongrád və Öthalom istiqamətinə aparan yolların budağında kiçik su sahəsi kimi çıxır. O dövrdə göl qeyri‑nizamlı sahil xətti, cənub‑şərq‑şimal‑qərb istiqamətində uzanan bir formasiya kimi görünür. 1860-cı illərə aid ikinci hərbi sorğu oxşar şəkil göstərir. Üçüncü hərbi sorğu (1869‑84) xəritə şellflərində gölün o dövrdəki forması ən tam şəkildə ortaya çıxır: Öthalom və Csongrád istiqamətinə aparan yollar arasında demək olar ki, tam doldurulmuş, təxminən üçbucaq şəklində su sahəsi. Hər üç hərbi sorğu xəritəsində gölün cənub ucunda yerləşən bir çay çubuğu qeyd olunur. Seged şəhərinin 1922-ci il xəritəsində bu günkü sahədən çox daha böyük, Csongrád şossesi boyunca 800 metr uzunluğunda, şimala doğru genişlənən üçbucaq şəklində su sahəsi kimi göstərilir. Orta 20-ci əsrdən qalan az sayda fotoşəkildə bitkilərlə örtülmüş, material çıxarışı izləri daşıyan bir sahə görünür, onun yalnız kiçik bir hissəsi açıq su sahəsi ola bilərdi. 20-ci əsrin əvvəllərində Vértó xüsusilə pis nüfuzlu bir sahə kimi mətbuatda yer almışdır. 1911-ci ildə qəzetlər gölü çirklənmiş suyu toplayan bir göl kimi kolera potensial mənbəyi olaraq işarələyiblər, burada yerli sakinlər tərəfindən atılan heyvan qalıqları çürüyürdü. 1912-ci ildə şəhər idarəsi Vértóyun doldurulması qərarına gəldi, işlər 1913-cü ildə başladı. Vértó sahəsinin böyük bir hissəsi dolduruldu, qalan çökəkdə isə hələ də tullantı qoyulurdu.

20-ci əsrin ikinci yarısında göl öz son formasını aldı. (1960-cı və 1967-ci illərin şəhər xəritələrində hələ də bir mainal ölçüsündən böyük göl çökəyi görünürdü.) Növbəti illərdə göl ətrafı əvvəllər mövcud olan meyvə bağları və kiçik kənd evləri ilə Macarıstanın ən böyük yaşayış məskənlərindən biri ilə dəyişdirildi. Bu onilliklərdə bir zamanlar göl çökəyi kimi işarələnmiş yerlərdə panel evlər tikildi. Göl nəhayət yeni yaradılmış Rókusi körpüsü xarici xətti ilə Ipoly sətiri arasındakı sahədə qaldı, lakin Körütdən şimalda yerləşən çökəyin şərq hissəsi də böyük bir sled təpəsi inşasına qurban oldu.

Tamamilə tənzimlənmiş sahil xətti, çökəkli süni göl bundan sonra su tutumu kimi fəaliyyət göstərdi: burada ətrafdakı yaşayış məskənlərindən toplanan yağış suları yönləndirildi, bəzən də içməli su və kanalizasiya şəbəkəsinin yuyulması üçün istifadə olunan sular Vértó tərəfindən uduldu.

2000-ci illərin sonuna qədər gölün vəziyyəti ciddi şəkildə pisləşdi. Çökəyin böyük bir hissəsini bitkilər örtmüş, yağış çatışmazlığından yaranan aşağı su səviyyəsi səbəbindən gölün balıq populyasiyası da məhv olmağa başladı, yaşayış məskən sakinləri ətrafdakı qoxu ilə bağlı şikayətləri artırdı. Gölün idarəçisi olan Szegedi Vízmű Zrt. 2009-cu ilin sonunda gölün boşaldılmasını və çökək tənzimləməsini qərara aldı. 2009-cu ilin payızında boşaldılmış göl çökəyi tamamilə çökəkli edildi, sahili düzəldildi, yayılmış su bitkiləri çıxarıldı.