West-Altay State Nature Reserve

Qərb-Altay dövlət təbii qoruğu — Kəndi Altayın şimal-qərb hissəsində Şərq Qazaxıstan vilayətinin Ridder (Leninoqor), Zıran, Qlubokoe (Mərkəzi ofis‑bina‑yerləri Qlubokoe rayonunun Ridder şəhərində yerləşən) rayonlarının ərazisində Popereçnoe kəndinin cənub‑şərqində təbiətdən istifadə edilməyən torpaqlarda yerləşir. Qərb Altay qoruğunun inzibati bölgüsü Cənubi Sibir dağ ölkələrinin Altay vilayətinə aiddir. Qorunun landşaft kompleksinə Ivanov (2800 m), Xolzun (2500 m), Kökşin (2300 m), Tigirec (2300 m), Lineysk (1600 m), Uba (2067 m), Ülbü (2000 m) dağlarının dağlıq torpaq formalarının bir hissəsi daxildir.

Qorunun heyvan aləmi tayqa heyvanlarından ibarətdir: bülbül, maral, ceyran, qurd, qəhvəyi ayı, qartal, süləsin, buğda, səsik quzu, ağqulaq, qara quzu, kəmşat, tiyn, şübar siçan, suyr, tülkü və müxtəlif sürünənlər.

Quş aləmi əvvəlcədən alınmış məlumatlara əsasən 100‑dən çox növdən ibarətdir. Onların arasında Qırmızı Kitabda qeyd olunan: qara dəgelək, tundra şili, bürkit, ağquyruq subbürkit var.

İnzibati vəziyyəti

Qərb Altay dövlət təbii qoruğunun ofisi Azərbaycan Respublikası, Şərq Qazaxıstan vilayəti, Ridder şəhəri, Semei küçəsi, 10‑evdə yerləşir.

Təbiət vəziyyəti

fiziki‑coğrafi təsviri

Qərb Altay dövlət təbii qoruğu Kəndi Altayın şimal‑qərb hissəsində Şərq Qazaxıstan vilayətinin Ridder (Leninoqor), Zıran, Qlubokoe (Mərkəzi ofis‑bina‑yerləri Qlubokoe rayonunun Ridder şəhərində yerləşən) rayonlarının ərazisində Popereçnoe kəndinin cənub‑şərqində təbiətdən istifadə edilməyən torpaqlarda yerləşir. Qərb Altay dövlət təbii qoruğunun inzibati bölgüsü Cənubi Sibir dağ ölkələrinin Altay vilayətinə aiddir.

Qorğunun landşaft kompleksinə İvanov (2800 m), Holzun (2500 m), Kökşin (2300 m), Tigirec (2300 m), Lineysk (1600 m), Uba (2067 m), Ülbı (2000 m) dağlarının dağlıq torpaq formaları daxildir.

(2000 m) dağlarının dağlıq torpaq formalarının bir hissəsi əlavə olunur.

Torpaq formasının mənşəyi baxımından tektonik, buzlu və su eroziyalı olur, tərkibində su sahələri, dağlararası çökək çuxurlar, sahəvari enişlər, süsma daşları, qayalar, gölməçələr, daş çaylar var. Dağların üstü düzləşmiş düzənlik kimi, bəzi ərazilərin formalaşma xüsusiyyətlərini kar, trog, sirk təşkil edən qədim buzlaqlar, həmçinin möhtəşəm formalar yaradan qranit qalıqları (Şəbəkə sütunları - Daş nağılı, Şeytan qalası) göstərir. Bütün dağlar bəzəkli çay sahələri ilə bölünür.

Qorğun sahəsinə çayların şaxələnmiş hidroloji sistemi, buzlu göllər, bulaqlar, mənbələr, yüksək dağlıq bataqlıqlar (Altaidəki ən böyük bataqlıq – Gulbişçə bataqlığının uzunluğu 6 km, eni 2 km). Qorğun sahəsində axan çaylar: Qara və Ağ Uba, Paleva Razlivanka, Lineychixa, Böyük və kiçik Turgısın və digərləri, Ertinin Karsk dənizinə töküldüyü yuxarı havzaya aiddir. Ağ və Qara Uba çayları qorğun sahəsindən kənarda Qərbi Altaidə Ertinin havzasına daxil olan Uba çayına tökülür. Çaylar əsasən dağın ərimiş suyu ilə qidalanır (40-70%).

Qorğun sahəsinin hidroloji sistemini təbii vəziyyətdə saxlamaq – ümumi ərazinin normal hidroloji rejimini təmin edən əsas şərtdir.

Dağlıq tayqanın tərkibinə bitkilərin yuxarı kəmərinə aid: qıraq iynəli qarışıq meşələr, alps və subalps çəmənlikləri, tundra kəməri. Qərbi Altaidəki meşələrin meşəçilik mütəxəssisləri müəyyən etmiş 25 növün 16-sı qorğun sahəsində rast gəlinir.

Qoruyun iqlimi coğrafi mövqeyə və torpaq formalarına bağlıdır. Qoruy Asiya qitəsinin ən ucqar yerində meşəli, çöllü, çöl iqlimli təbii‑iqlim bölgələrinin kəsişdiyi məntəqədə; Cənubi Sibir və Orta Asiyanın müxtəlif dağlıq bölgələrində, Qərbi Sibirinin geniş düzənlik sahəsində, Qazaxıstan və Orta Asiyanın çöllərində yerləşir. Qorunun dənizdən və açıq dənizlərdən uzaq olması onun iqliminin qitəvi olmasına, havanın temperaturunun illik deyil, hətta gündəlik səviyyədə dəyişkənliyinə əsas verir. Yay mövsümündə Selsi üzrə +18‑+24 dərəcə arasında rahat hava şəraiti daha çox olur. Buzsuz günlər 90 günə qədər davam edir. Qış 220‑240 günə qədər olur. Yanvar ayındakı orta temperatur Selsi üzrə -17‑-28 dərəcədir. Qar örtüyünün hündürlüyü 1,5‑2,0 metrə qədər, bəzən 3‑4 metrə qədər çata bilir.

Bahar aylarında qar sürətlə ərir, sürüşmə, qarın qırılması daha çox müşahidə olunur. Ağ Uba gölü ərazisində ildə 1600‑2000 mm‑ə qədər qar yağır, bəzən daha çox, 3000 mm‑ə qədər çata bilir. Ümumilikdə qorunun sahəsində yağış səviyyəsi sabit olduğu deyilir.

Ərazinin iqlimi qitəvi şəraitdə formalaşır, lakin dağlarda havanın temperaturunun azalması və yağışların, xüsusilə Atlantik okeanından gələn hava kütlələri üçün açıq qərb və şimal‑qərb yamaclarda çox olması səbəbindən bu bölgələr daha rütubətli olur. Həmçinin dağlıq torpaq forması atmosferik hava dövriyyəsi prosesinin inkişafına təsir edir və dəniz səviyyəsindən yüksəklik, yer qabığının forması, yamacların ekspozisiyası və yerüstü örtüyünün xüsusiyyətinə görə dəyişən iqlim şəraitinin müxtəlifliyini yaradır. Dağda formalaşan hava kütləsi öz xüsusiyyətləri baxımından yanındakı düzənlikdəki hava kütləsindən kəskin fərqlənir.