Zeytinlik Archeological Site

Uğurlu / Zeytinli, Çanakkale vilayətinə bağlı Gökçeada'nın qərb tərəfində, Uğurlu kəndinin 900 metr şərq-şimal-şərqində yerləşən bir höyükdür. Uğurlu Limanı'ndan təxminən 1.400 metr, adanın mərkəzinə 23–24 km məsafədədir. Bölgə yerli olaraq Zeytinli məhəlləsi kimi tanınır. Yerleşmə İsa Tepe'sinin (Doğanlı Tepe) şərq yamacında, bir yamac yerleşməsi görünüşündədir. Çanak-çömək tapıntılarına baxaraq 300 x 100 metrlik bir sahəyə yayıldığı deyilir. Neolitik dövrə aid çanak-çömək tapıntıları isə 100 x 100 metrlik bir sahədə görülür. Uğurlu / Zeytinli, hal-hazırda Şərq Ege Adalarında ən qədim yerleşmədir. Neolitikləşmənin Avropaya ötürülməsində çox önəmli bir mövqe göstərir. Ən erkən yerleşimin Anadolu'dan gələn köçlə M.Ö. 6.500-ci illərdə başladığı anlaşılır. Bu yerleşim M.Ö. 5.000-ci illərdə Anadolu'dan müstəqil şəkildə inkişaf edən bir mədəniyyət kimi qarşımıza çıxır.

Qazıntılar

Yerleşmə, 1997-ci ildə İstanbul Universiteti Prehistoriya Fakültəsindən Savaş Harmankaya rəhbərliyində bir komanda tərəfindən aparılan səth tədqiqatlarında aşkar edilmişdir. İki il sonra Gökçeada Səth Araşdırmaları zamanı yenidən tədqiq edilmişdir. Türkiyə Arxeoloji Yerleşmələr Projesi tərəfindən 2008-ci ildə bir araşdırma daha aparılmışdır. Səth tədqiqatları tapıntılarına baxaraq Gökçeada'da Yeni Bademli Höyük kimi qazılması lazım olan önəmli bir yerleşmə olduğu irəli sürülür.

Yerleşmədə qazı işləri isə 2009-cu il Nazirlər Kabineti Qərarı ilə Trakya Universiteti Arxeologiya Bölümü'nden Burçin Erdoğu rəhbərliyində başlanmışdır.

Tabakalanma

Səth toplama işlərində Neolitik dövr, Erkən Kalkolitik dövr və Erkən Bürünç dövrü çanak-çöməkləri toplanmışdır.

Qazı işlərində isə 5 əsas mədəniyyət mərhələsində 9 təbəqə müəyyən edilmişdir. I. mərhələ səth toplama işlərindən keçən Erkən Bürünç Dövrü və Orta Əsrlər tapıntıları ilə təmsil olunur. II. mərələ Qərbi Anadolu'nun e.ə. 5.000 – 4.500 illərinə tarixlənən Kumtepe Ia təbəqəsi və Beşik - Sivritepe Kalkolit Dövrü mədəniyyətidir. III. mərələ Neolit Dövr – Kalkolit Dövr keçididir. IV. və V. mərhələlər Neolit Dövrə tarixlənir. IV. mərələ yaşayış yerində ən qalın mədəniyyət doldurmasını verir. Bu mərhələdə yaşayışın 6 dönüm sahəyə yayıldığı anlaşılır.

Tapıntılar

II. mərhələ qab-çöməli Kumtepe IA və Beşik – Sivritepe Mədəniyyətinin məlum biləkli qol, aça bəzəkli, dərin oluk bəzəkli və üç ayaq kimi elementlərlə təmsil olunan qab-çöməliyə bənzəyir. III. mərhələ qab-çöməli isə müəyyən fərqliliklər göstərir. Qırmızı, alacalı qara və boz material, əsas material qrupudur. Qapaq formaları ilə dörd ayaqlı, qulaq kimi tutacaqları olan qablar, qutu formalı qablar ilə düymə formalı tutacaqlar müəyyən xüsusiyyətlərdir. Bəzək genişdir. Bu material qrupunda yerli xüsusiyyətlər üstünlük təşkil etməklə yanaşı Balkanların Erkən Vinça və Karanovo III dövrünün orijinal parçalarına da rast gəlinir. Bu material qrupuna bənzər parçalar hələlik Anadoluda aşkar edilməmişdir.

IV. mərhələ qab-çöməli diqqətli, incə kənarlı, parlaq açaqlı və əsasən qırmızı astarlıdir. Yaygın qab forması s profilli, qalın dodaqlı qabdır. Şaquli yerləşdirilmiş uzun tüp formalı deşik tutacaqlar var. Yalnız üç parça boyalıdır. Bunlardan biri qırmızı üzərinə ağ boyalı olub Karanovo I mədəniyyətində tapılanların eynisidir. Digər ikisi qara üzərinə qırmızı boyalıdır və yerli olmalıdır. Bu mərhələnin qab-çöməli ümumi xüsusiyyətləri ilə Anadolu tapıntılarına bənzəyir.

V. mərhələ qab-qabığı demək olar ki, hamısı qırmızı astarlı, tünd üzlü mallardır. S profilli qablar və qablar, dodaqları yuxarıdan düzəldilmiş qablar, kiçik, yuvarlaq, tüp formalı tutacaqlar xarakteristik xüsusiyyətlərdir. Bu mal qrupunun tam bənzərlərinə Edirne / Hoca Çeşme erkən qablarında, Bursa / Aktopraklık və Menteşe yaşayış yerlərində rast gəlinir.

Neolitik Dövrə tarixlənən qab-qabı tapıntıları qırmızı və qara astarlı, yaxşı açkılı və incə kənarlı mallardır. Qəhvəyi parçalar da mövcuddur. Az sayda qırmızı və portağal rəngli alacalı rəngdə parçalar var. Xəmirlərində əlavə olaraq kiçik daşçıq və bitki əlavəsi istifadə edilmişdir. Ən yaygın formalar s bükülmüş, dodaqlı və dərin qabdır. Qablarda yuvarlaq, hilal formalı ya da tüp formalı delikli tutacaqlar görülür. Bu tapıntılar Qərbi Anadolu və Göllər Bölgəsi Erkən Neolitik Dövr qab-qabığı ilə bənzərlik göstərir. Həmçinin Sakız Adası'ndakı Ayio Gala'dan sonra hal-hazırda ən erkən tapıntılar kimi görülür.

Yontma daş sənayesi çaxmaq daşı alətlərindən ibarətdir. Çox az obsidian alət əldə edilmişdir. Bu materialın da Melos Adası və İç Anadolu Bölgəsi Güllü Dağı mənşəli olduğu anlaşılmışdır. Əsasən dilgi sənayesi görülür. II və V mərhələlərdə və aralarında yontma daş sənayesində müəyyən bir fərq yoxdur. IV mərhələnin ən sıx rastlanan alət növü Karanovo dilgisi olaraq bilinən Balkanların Erkən Neolitik yaşayış yerlərində görülən böyük və qalın dilgilərdir. Bu çaxmaq daşının Trakiyanın Rodop Dağlarından gətirildiyi irəli sürülür, ehtimal ki, yaşayışda işlənmişdir. III mərhələnin ən çox rastlanan alət növü isə delicilər və qazıcılaradır.

Sürtmetaş olaraq cilalı daş balta tapılmışdır.

Kalkolitik Dövr qatında daş materialı ilə və quru divar texnikası ilə hazırlanmış, təxminən 5 x 5 metr ölçülü bir quruluş ortaya çıxarılmışdır. Şimal-cənub istiqamətində uzanan qərb divarının sonunda, ehtimal ki, anbar otağı kimi istifadə olunan yarım dairəvi məkanla birləşir. Quruluş, böyük daşlarla yaradılan və quruluşun ətrafında bir yay təşkil edən avlu divarı ilə əhatə olunmuşdur. Quruluş daxilində yeddi cilalı balta və çəki, 4 Spondylus dəniz qabığından bilək, 11 sümük alət, 2 daş ağırşak, 1 gil sapan daşı, 2 daş boncuk, 5 Cerastoderma növü dəniz qabığından boyunbağı ucu, üyüdülmə daşları, havan əlcələri, 1 gil materialdan hazırlanmış fiqur başı və ümumilikdə təxminən 130 ədəd Muricidae növü dəniz qabığı tapılmışdır.