Abiderde Türbesi

Абы-Дәрдә кесенесі — Әзербайжан Республикасының оңтүстік-шығыс өңірінің танымал зираттарының бірі. Абы-Дәрдә Ярдымлы ауданының Ләзран және Әрсилә ауылдары арасында, Әрсилә ауылына тиесілі ашық аумақта орналасқан. Кесене Абузәрә, Абудәрзә, Абидәрзә, Абазәрдә, Абузәрә және Абидәрдә атаулармен танымал. Ал жергілікті тұрғындар кесенені көбіне Абы-Дәрдә (Абидәрдә) деп атайды.

Сәулет ерекшеліктері

Абы-Дәрдә кесенесі дөңгелек құрылымды болып, күйдірілген кірпіштен өрілген және күмбезбен жабылған. Кесененің артында тегіс аумақта топырақ ішінде көміліп қалған көне зират та бар. Кесене ішіндегі қабірдің бас жағында жарты сынған тастың үстінде толық сақталмаған араб жазуы қашалған.

Тарихы

Кесенеде жазба болмағандықтан, онда жатқан адамның кім екенін және кесененің салыну тарихын нақты айту қиын. Сәидәли Казымбекоглы Абы-Дәрдә кесенесінде жатқан адамның Мұхаммед пайғамбардың ең жақын адамдарының бірі болғанын атап өтті. Ол кесене туралы мәлімет бере отырып былай деп жазған: «Пайғамбарлардың соңғысы Хазірет Мұхаммедтің төрт жүз жеті адамнан тұратын асыл және атақты сахабаларының бірі — Әбудәрдә атты киелі рухты адам. Оның жерленген кесенесі Ужаруд мыдырасының Әрсилә ауылында (қазіргі Ярдымлы ауданының аумағы) орналасқан. Қазіргі мемлекеттің жоғары дәрежелі адамдары сол жердің атауын өзгертіп, Үчтугі-Сефидешт деп атаған (шығарма 1869 жылы жазылған). Айналада тұратын халықтың бұл киелі кесенеге деген үлкен сенімі бар». Тарих ғылымдарының докторы Мирнағы Нәзерли пікірінше, кесенеде жерленген адам Төртінші рашиди халифа және Бірінші имамымыз Хазірет Әли ибн Әбу Талибтің сахабаларының бірі болған Әбу Дардаил. Халық ақыны Сабир Рустәмханлы «Өмір кітабында» кесенені Абидәрзе деп көрсете отырып, мамандардың оны хуруфи мүридтерінің (XIV–XV ғасырларда таралған ілім) біреуіне жатқызғанын жазады. Зерттеуші-журналист Гюльмәммед Мәммәдзаде ескерткіштің X–XI ғасырларда өмір сүрген Әрдебилдің ең үлкен сопы ойшылы, тарихат шейхы, Әзербайжан философы және саяхатшысы Әбу Зурә Абдулуахаб ибн Мұхаммед ибн-Әйюбиге тиесілі болғанын айтқан.

Абы-Дәрдә кесенесінде жерленген адамның кім екені белгісіз болғанымен, ондағы қабірдің зиярат етілуіне сүйеніп, оның ғұлама, кереметтер иесі немесе киелі адамға тиесілі болғанын айтуға болады. Әзербайжан Кеңес Энциклопедиясында кесене Абидәрдә атымен тарихи ескерткіш ретінде тіркелген және XIV–XV ғасырларға тиесілі деп болжанады. 2008 жылдың жазында Ярдымлы ауданы аумағында археологиялық зерттеулер кезінде экспедиция мүшелері Абы-Дәрдә кесенесін XIII–XIV ғасырларға жатқызды.

Қалпына келтірілуі және қорғалуы

Кесене бастапқы пішінін сақтай отырып, 1985 және 2000 жылдары жөнделген. Ярдымлы қаласының тұрғыны Хажы Сабир Исмайыловтың жеке қаражаты есебінен 2011 жылы зиярат орнының жанында демалыс бөлмесі және ұзындығы 17 метр мешіт салынды. Абы-Дәрдә ең көп зиярат етілетін пірлеріміздің бірі, бұған әртүрлі жерлерден адамдар зиярат етуге келеді. Абы-Дәрдә кесенесі 4471 инвентарлық нөмірмен XIV ғасырға тиесілі жергілікті маңызы бар сәулет ескерткіші ретінде мемлекеттік тіркеуге алынып қорғалады.