Almaty State Nature Reserve

Алматы мемлекеттік табиғи қоры – Қазақстанның Алматы облысында, Транс-Или Алатау төбесіндегі орталық бөлігінде орналасқан 71 700 га (177 000 акр) табиғи қор.

1966 жылы, Құлақ тау шөлді аймағы (қазір Алтын-Емел ұлттық паркі аумағында орналасқан) қорға қосылды, бірақ 1983 жылдың қаңтарында табиғи ескерткіш Қапшағай аңшылық секторына берілді.

Биіктік белдеулері

Қорда төрт жоғары биіктік аймағы бар:

1 600 метрге (5 200 фут) дейінгі орман-далалық аймақта жабайы алма, өрік, қапшаң және тау шипағы бар жапырақты ормандар өседі;

1 600‑дан 2 800 метрге (5 200‑ден 9 200 футқа) дейін – Шренк емені және Тянь-Шань емені қылқан жапырақты ормандары;

жоғарғы жерде шымылдық шипағы бар альпий шөптесіндер;

3 500 метрден (11 500 футтан) жоғары – ашық тастар мен мұздықтар.

Флора және фауна

Қорда келесі жануарлар кең таралған: Ілі өзенінің алқабында – арғалы, қаз, кеклік, тауық; тауларда – марал, бұғы, қоңыр аю, қарлығаш, қарлы бүркіт, қара қаз, тау қаз, сақал қаз, Гималай қарқұйрығы, көк құс, шипағы бар қоңырқұйрық, қазқұйрық, жаңғақшы.

Қорда 1 300‑дан астам өсімдік түрі бар, оның ішінде 112 ағаш және бұтаның түрлері.

Тау және мұздықтар

Ең биік нүкте – Талғар шыңы (4 973 м; 16 316 фут), Талғар массивінде орналасқан, ол мұздықтардың қуатты орталығы болып табылады.

Тау-гиганттар ерекше қатаң сұлулықпен ерекшеленеді: Богатыр (N-4626), Корп (N-4631), Ақтау (N-4686), Металлург (N-4600). Таңқаларлық Талғар шыңы (H-4973) бүкіл арқаңның ең биік нүктесі болып, көптеген ондаған километрлерге созылған төбешік жазықтан айқын көрінеді. Талғар шыңымен «басқарылады», Талғар түйіні күшті түрде қалыптасып, қорықтың барлық орта бөлігін қамтиды. Бұл – Транс-Или Алатаудың қазіргі мұздату орталықтарының бірі; Солтүстік Тянь-Шандың ең ірі мұздықтары осында шоғырланған: Корженевский мұздығы және Богатыр мұздығы. Біріншісі 11 км (6,8 мил) ұзындықта және ауданы 38 км² (15 шаршы мил). Екіншісі сәл кішірек: ұзындығы – 9,1 км (5,7 мил), ауданы – 30,3 км² (11,7 шаршы мил). Шокальский, Григорьев, Кассин, Пальгов, Калесник және басқа да мұздықтар шамамен сондай кең. Ерекше Талғар тау түйіні елдің альпинистері арасында кеңінен танымал. 40 жылдан астам уақыт бойы «Талғар» одақтық маңызы бар альпинистік лагерь осы жерде жұмыс істеп келеді. 1979 жылы ол лас ағынмен жойылды. Ыссык өзенінің үстіңгі ағысында екі биік таулы мореналық көл бар – Ақ-Көл (Ақ), биіктігі 3 140 м (10 300 фут), және Мұз-Көл (Мұз) 3 400 м (11 200 фут). Мұздықтар жарқырап тұрады – Жарсай, Пальгова, Григорьев және т.б. Талғар бөлімі үш өзен ағынын қамтиды – Сол, Оң және Орта Талғар. Олардың ең ұзынсы – Сол Талғар (30 км-дан астам; 19 мил) – басқа көпшілігі сияқты, оңтүстік‑солтүстік бағытында орналасқан. Транс-Или Алатаудың оңтүстік жағалауында Оңтүстік‑Шығыс Талғар, Оңтүстік Ыссык және бірнеше кішкентай өзен ағындары (Губар, Көсбұлақ, Тамчы) қорғалған. Барлығы 160 мұздық (жалпы ауданы 233,7 км²; 90,2 шаршы мил) бар, бұл Транс-Или Алатауда белгілі 466 мұздықтың ішіндегі.

Өзендер мен көлдер

Өзен желісі жақсы дамыған. Көптеген құмырсқалардың түбінде 5‑ден 7 метр (16‑дан 23 футқа) ені, 1 метрге (3 фут 3 дюйм) дейін тереңдігі бар, салыстырмалы түрде ағынды өзендер бар; көптеген кілттер. Ауданның солтүстік бөлігінде ең ұзын (16‑дан 28 км; 9,9‑дан 17,4 миляға) өзендер – Иссык, Сол Талғар, Оң Талғар және Орта Талғар. Оңтүстік бөлігінде, Богатыр мұздығынан басталатын Оңтүстік-Шығыс Талғар (13 км; 8,1 миля) және Оңтүстік Иссык (10 км; 6,2 миля), Корженевский мұздығынан ағып шығатын, айқын ерекшеленеді. Екі өзен де өте терең, әсіресе жылы маусымда. Оңтүстік-Шығыс Талғар мен Жангырық қосылып, өзеннің пайда болуына себеп болады. Чилик – Солтүстік Тянь-Шанның ең ірі өзені. Чилик (10‑дан 12 км; 6,2‑дан 7,5 миля) қорықтың шекарасымен бірге ағып өтеді. Өзендер негізінен қар, қарлы алаңдар және мұздықтардың маусымдық еруінен су алады. Сұйылту кезеңі сәуірде басталып, көктем мен жаз бойы жалғасады. Су ағыны шілде‑тамызда 12‑дан 15 м/с (39‑дан 49 фут/с) дейін, кейде одан да жоғары жетеді. Кейбір ыстық күндері, сондай-ақ қатты жаңбырдан кейін, өзендер қап-қара ағындарға айналып, жағалауларды бұзып, ірі тас, құм және шөгінді тасымалдайды. Қыста өзендер тұзды, мұздайды, бірақ бұрылыстар мен қисықтарда күшті мұз қалып, тар жерлерде – жағалаулар арасындағы мұз бен қардың арка тәрізді кортеждерін құрайды. Қорықта шамамен үш ондық кішкентай (0,1‑дан 3,8 га; 0,25‑дан 9,39 акрға) альпийлік морена және мұздық көлдері бар. Олардың барлығы уақытша ағындардың төбесінде орналасқан және негізінен еру суынан су алады. Бұл көлдер әдетте өте терең және елеулі көлемдегі суды жинайды.