Amisus

Amisos ('Αμισός) – қазіргі Түрік қаласы Самсунның (грек тілінен ς' 'Αμισόν s' Amison, немісше ‚nach Amisos‘ немесе ‚in Amisos‘, одан грекше Σαμψούντα Sampsounda) Қара теңіздің оңтүстік жағалауындағы ежелгі атауы. Қала өзінің гүлдену кезеңін 1‑шы ғасыр б.з.д. Митридат VI. Эвпатор билігінде өткізді. Осы кезеңде ол Понтус патшалығының ең маңызды монеталар өндірушілерінің бірі және Кіші Азияда терракота фигураларының өндірушісі болды.

География

Ежелгі Амисос қаласы қазіргі Самсунның Барутхане ауданының, Халис және Ирис өзендерінің құйрықтары арасында орналасқан деп есептеледі. Қоныс бастапқыда Тораман төбесінде пайда болған, оның биіктігі шамамен 165 м, ұзындығы 2,5 км. Қала батыс пен шығысқа қарай кеңейген. Төбеде цитадель және жоғарғы қала орналасқан. Сол жерде лауазымды тұлғалар, діни қызметкерлер және байлар тұрып жатқан деп болжанады. Қара теңіз жағалауында төменгі қала созылып, онда экономикалық өмір жүріп, Агора орналасқан. Құжаттарда тығыз көшелер, ғибадатханалар, қоғамдық алаңдар және ғимараттар туралы айтылады. Қаланың сыртында порт және некрополь орналасқан. Некропольдан жер, тас және қапталдық қабірлер сақталған. Тұрғындар қаланы қоршаған қабырғалармен бекіткен. Зерттеуге сәйкес, бұл қабырғалар 44 гектарды қамтыған. Уақыт өте келе қала бірнеше рет қиратылып, қайта салынған. Бүгінде тек қабырғаның бірнеше қалдықтары ғана көрінеді.

Қала теңіз бен өзендердің табиғи кедергілері арқылы қорғалған. Бүгінгі Самсун қаласы, оның аумағында Амисос ықтимал орналасқан, батысында Кюртун Чайы, шығысында Мерт Ирмағы арқылы шектеледі. Екі кішкентай бұлақ, Барутхане Дереси және Каранлық Дере, Тороман Тепе төбесінде кесілуі бар аңғарлар арқылы ағып өтеді. Екі өзеннің төбелері бүгінгі күні де балшық өндіруге жарамды. Сол кезде құнарлы өзен аңғарлары қалаға азық-түлік жеткізіп, сауда тауарларының бір бөлігін, сондай-ақ жақын графит, мыс және мырыш кендерін қамтамасыз еткен.

Синопе мен Трапезунт арасындағы жалғыз қонған жер ретінде Амисостан Қара теңіз арқылы Қырым мен Босфорға белсенді сауда ағыны болды. Табылған және салыстырылған құмыралар арқылы аймақ ерте қола дәуірінде Шығыс Эгей теңізінің аралдары, Солтүстік Грекия және қазіргі Болгария мен Румынияның аймақтарымен байланыстары болғаны дәлелденген. Табылған заттар Амисостың саудасында жер және теңіз жолдарын бірдей пайдаланғанын көрсетеді.

Қара теңізге параллель орналасқан Понт альпі таулары ішкі жерге қолжетімділікті қиындатады. Амисостың оңтүстігінде альпі таулары үздіксіздік пен биіктіктен азайып, құнарлы ішкі жерге жол ашады. Археологиялық табылған заттар Амисостан Месопотамияға дейін Понт альпі таулары арқылы өткен жол бар екенін, кейде «Багдад жолы» деп аталатын ежелгі сауда жолының бір бөлігі екенін көрсетеді. Амисостан ішкі жердегі Амасея, Кабейра, Эвпатория, Фаземон, Комана, Зела, Себастея және Себастополис қалаларына жолдар шығатын.

Амисос географиялық тұрғыдан Қара теңіздің оңтүстігінде экономикалық жағынан ең табысты қалалардың біріне айналу үшін барлық шарттарға ие болды.

Экономика

Экономиканың негізгі қозғаушы күші Амисостың айналасындағы құнарлы жер және теңізге жақындық болды. Амисостың зираттарынан табылған қазба материалдары кеш 4‑шы ғасыр/ерте 3‑ші ғасыр б.з.д. кезеңінде үлкен экономикалық белсенділік болғанын көрсетеді.

Бүгін қала ықпал аймағының шекараларын анықтау қиын. Батыста жемісті Газелонис аңғары, ал шығыста Темискира орналасқан. Газелонис жазықтарында жүнді қойлар мен газеллдер өсірілген. Сол жерде әртүрлі өсімдіктер өскен. Темискираның жемісті жері бар, Страбонның айтуынша, шексіз мөлшерде дән жинауға болатын. Сонымен қатар мал және ат өсірілген. Оңтүстікте жүзім, шабдалы, алма және жаңғақ піскен.

Археологиялық және геологиялық зерттеулерге, сондай-ақ қосымша топографиялық аспектілерге негізделіп, он жерде мыс, тағы үш жерде мыс, графит және мырыш кеніштері бар деп болжанады, олардың өнімдері мүмкін Амисосқа ағып кеткен. Болжалған кеніштер Амисостың оңтүстік-шығысында, ішкі жерлерде, Токаттың солтүстік-шығысында орналасқан. Қазу уақыты анықталмаған. Кішкентай Азияның бай металл кен орындары талассыз, сондай-ақ қола дәуірінде кенетті тас қазылғаны да дәлелденген. Бірақ егжей-тегжейлерде археологтар мен тарихшылардың қателігі бар, ол жергілікті зерттеулердің болмауы және геологиялық зерттеулердің ескерілмеуіне байланысты. Амисостан келген жоғары сапалы тореуттық ескерткіштер қола шеберханаларын талап етеді және аймақта шикізаттың қазылуын көрсетеді.

Амисостың алғашқы ғасырларында өнімдер жергілікті түрде саудаланған. Б.з.д. 4‑шы ғасырдан бастап жүн, дән, бал, жоғары сапалы ара майы және шарап сияқты өнімдер экспортталған. Қала тек ауылшаруашылық өнімдерін ғана емес, сондай-ақ балық, Халис өзенінің дельтасынан тұз және нефрит сияқты жартықұмартас тастарды да экспорттаған. Митридат VI билігінің кезінде, эллинистік дәуірде, терракота мүсіндер ең танымал экспорт өнімдері болған.