Aşık Veysel Museum

Ашык Вейсел мұражайы — Түркияда, Сиваста, Шаркышла ауданының Сивриалан ауылында әйгілі халық ақыны Ашык Вейселдің үйінен жасалған мұражай.

Ашык Вейсел Шатыроглы туған үй 1979 жылы Мәдениет министрлігі тарапынан мемлекет меншігіне алынып, 1982 жылы жаңартылып, мұражай ретінде ашылған. Үй мен 2012 жылы салынған қосымша ғимараттан тұратын мұражайда Ашык Вейселдің фотосуреттері, жеке заттары, өлеңдері, ол жайлы шыққан басылымдар және балауыз мүсіні қойылған.

Екі ғимараттың арасында «Қараңғы бөлме» деп аталатын бөлік бар. Бұл бөлікте келушілер көзі көрмейтін Ашык Вейселдің дүниесін түсіну үшін осы қараңғы бөлмеден өтеді. Мұражайда Ашык Вейсел туралы көзі көрмейтін келушілерге бедерлі жазулар арқылы баяндалады.

Тарихы

Шешек ауруының салдарынан көзінің көруінен айырылған Ашык Вейсел 1931 жылы Сиваста өткен Ақындар мерекесінде Ахмет Кутси Тежер тарапынан ашылып, оның өлеңдері бүкіл елге танымал болды. Ақын көптеген облысты аралап, 6 ауыл институтында саз аспабы мұғалімі болып жұмыс істегеннен кейін «Барлық сезімім құлағымда... Қаладағы сол шу құлағымды бітеп тастайды» деп, 1946 жылы кенеттен шешім қабылдап ауылына оралып, диқаншылықпен айналысты және 1973 жылдың 21 наурызында қайтыс болды. Ауылдағы үйін 1979 жылы Мәдениет және туризм министрлігі мемлекет меншігіне алды. Екі бөлме мен оларға жалғас асхана, қойма және залдан тұратын үй мұражай ретінде жабдықталып, 1982 жылдың 21 наурызында келушілерге ашылды.

2009 жылы Мәдениет және туризм министрлігінің Мәдени мұралар мен мұражайлар бас басқармасы тарапынан реставрацияланды; 2012 жылдың 7 желтоқсанында қайта ашылды. Оның жобасы мен кураторлығы 2012 жылы Сивас мұражай басқармасы тарапынан Швецияның Стокгольм қаласындағы Синскададес мұражайымен бірлесіп жүзеге асырылған «Еуропалық одақ - Түркия мәдениетаралық диалогы мұражайлар гранттық бағдарламасы» аясындағы «Мұражайлар аралық мәдени альянс жобасы» шеңберінде қайта жасалды. Жасау барысында мұражай ғимараты экологиялық материалдармен жаңартылып, көрме алаңы қайта жобаланды. Осы жобалау кезінде Ашык Вейселдің үйінің жанына екі қабатты қосымша ғимарат салынып, оның екінші қабаты қонақ үй ретінде жабдықталды.

Осы жоба аясында Ашык Вейселдің өмірін баяндайтын және бұрын жарияланбаған кейбір радио мен теледидар жазбалары кірген деректі фильм дайындалды. Хажы Мехмет Дураноглы дайындаған бұл деректі фильм Ашык Вейсел мұражайында және Швецияның Синскададес мұражайында тұрақты түрде көрсетіледі. Фильм барлық келушіге қолжетімді тәжірибе ұсыну үшін ағылшын тіліндегі субтитрмен және ым тілі аудармасымен көрсетіледі. 2023 жылы жарияланған бір хабарға сәйкес, мұражайға жыл ішінде орта есеппен 20 мың жергілікті және шетелдік келуші келеді.

Мұражайдың гидтік қызметін ұзақ уақыт атқарған Ашык Вейселдің немересі Джемал Шатыроглы қайтыс болғаннан кейін, бұл міндетті Ашык Вейселдің серіктерінің бірі Эйюп Гюлерюздің ұлы Мустафа Гюлерюз атқаруда.

Келу жоспары

Мұражай көзі көрмейтіндерді қоса алғанда барлық келушіге қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін жабдықталған. Мұражайда келушілерді Ашык Вейселдің фотосуреттері мен естеліктерінен үзінділер бар үлкен стендтер қарсы алады. Солдағы алғашқы бөлме — Ашык Вейсел қайтыс болған бөлме. Бұл бөлмеде ақынның трубкасы, мундштугы, тәспиі, әмиені, темекі пакеті, темекі қобдишасы, кесе сияқты жеке заттары қойылған. Ашык Вейселдің сазымен отырған қалыптағы балауыз мүсіні осы бөлмеде. Қабырғада Ашык Вейселдің қолтаңбасы мен саусақ ізі бар стенд орналасқан.

Бас есіктің оң жағында қалған алғашқы бөлмеде L пішінді ағаш дивандар мен теледидар бар. Келушілер диванда отырып, Ашык Вейсел туралы деректі фильмді көре алады. Жалғас бөлмеде асхана орналасқан. Асханада Ашык Вейсел пайдаланған мыс кастрөл, кесе жиынтығы, кувшин, керосин шамы сияқты заттар қойылған. Қабырғада үлкен отбасылық фотосурет пен ол туралы ескі журналдарда шыққан мақалалар ілінген.

Зал бөлігінде Ашык Вейселдің майлы бояумен салынған портреті, фотосуреттері, бет маскасы, ұлының сазы бар. Сонымен қатар ол туралы жазылған еңбектер жиналған кітапхана мен келушілер кітабы тұрған жұмыс үстелі бар.

Мұражайдың үй мен қосымша ғимаратты байланыстыратын «Қараңғы бөлме» деп аталатын бөлігінде көзі көрмейтін адамдар үшін Брайль әліпбиімен жазылған «Ұзын жіңішке жолдамын» деген өлең жолы қойылған, ал басқа қонақтар үшін қараңғыда 2-3 секундтан кейін инсталляция өнерінің соңында Ашык Вейселдің мүсіні көрінеді.

Келушілер зал бөлігінен кейін қараңғы бөлмеден өтіп, қосымша ғимаратқа кіреді. Бұл бөлікте Ашык Вейсел туралы үлкен стендтер арқылы ұсынылған композициялар бар. Ашык Вейселдің өлең жолдары кішкентай түрлі-түсті карточкаларға басылып, төбеде жасалған аспаннан салбыратылған композиция ең көп қызығушылық тудыратын бөліктердің бірі.