Aydar Lake

Айдар көлі (өзбекше: Aydar Ko‘li, Айдар кўли; Haydar ko‘li, Ҳайдар кўли; балама жазулар: Lake Aydarkul, Lake Aidarkul) — бұл жасанды Айдар-Арнаса жүйесі құрамындағы көл, ол 4 000 шаршы километр (1 500 шаршы мил) ауданды қамтиды. Бұл жүйеде 3 тұзды көл (басқалары — Арнаса және Тузқан), Оңтүстік-Шығыс Қызылқұмның терең бассейндері (қазір Өзбекстан мен Қазақстанда) бар. Көлдер Кеңес жоспарлауындағы ірі су қоймалары болып табылады.

Тұзды су болғандықтан, оларда булану жылдамдығы жоғары, бұл ылғалды жазғы микроклиматты тудырады, жиі жаңбыр бұлттарын тартады, сол арқылы Солтүстік Арал теңізінің толтырылуына себеп болды. Ол кең құмды жағалаулары мен таза тұзды суы себебімен «құмдағы теңіз» ретінде де белгілі.

Оңтүстік және Солтүстік Арал теңіздерінің үстіндегі бұрмалаулар мен су қоймалары

Жүйе қазір Солтүстік (Кішкентай) Арал теңізіне бастапқы ағындарға жақын мөлшерде су жеткізеді, сол арқылы солтүстікке бөлу үшін бөгеттер салынып, оның қалпына келуін жеделдетеді.

Өзбекстанның оңтүстігі мен Түрікменстанның солтүстігі Амудария өзенімен айтарлықтай бөлінеді, ол бүгінгі күні өз аузында кейде құрғақ болып тұрады және Оңтүстік Арал теңізін (жалғыз өзен көзі ретінде) тамшылатып келген. Оның бұрмалауларының бірі — Өзбекстанның батысындағы Сарыгәміш көлі. Оның көлемі 70 кубикалық километр, төменгі өзеннен алынған. Амударияның суын егіншілікке бұруы және төмен орналасқан аталған көл Оңтүстік Арал теңізінің бұрынғы ағысының көп бөлігін азайтып, оның кебуіне себеп болды, бірақ орталық Түрікменстан мен басқа аймақтарға импортталған өзен суы көздерін қамтамасыз етті.

Тарихы

Өткен ғасырдың ортасына дейін Арнаса төңірегі жыл бойы құрғақ тұзды шөлге айналған. Тек көктемде, төңіректе, кішкентай, уақытша Тузқан көлі қысқа уақытқа жарқырап, ыстық ауада жоғалып кететін.

Алғашқы алпыс жылдардың басында Сырдарияға бөгет қойылды. Сонымен қатар Шардара суғару бекеті салынды. Бөгетте су тасқынын бақылау үшін шлюздер орнатылды. 1969 жылы олар ащы тасқын кезінде ашылды. 1969 жылдың ақпанынан 1970 жылдың ақпанына дейін Сырдарияның орташа ағысының шамамен 60% (21 км³) Шардара су қоймасының суын Арнасау төңірегіне ағыстырылды. Осылайша жаңа көлдер пайда болды. 1969 жылдан бастап Айдар көлі Шардара су қоймасының сыйымдылығын асып кеткенде Сырдария өзенінің сударын тұрақты түрде қабылдай бастады. Бұл табиғи Арнасау төңірегінің қуысын біртіндеп толтырып, Орталық Азиядағы Үндістанның Исык Көлінен кейінгі және Каспий теңізінен кейінгі үшінші ірі көлге айналды.

2005 жылы Айдар көлі 44,3 кубикалық километр суға ие болды. Көлдің ауданы 3 000 км² (1 200 шаршы мил). Ол шамамен 250 км (160 мил) ұзындықта және ең көп 15 км (9,3 мил) ені бар. Судың минерализациясы орташа 2 грамм/литр (2 000 ppm) құрайды.

Көлдің тікелей маңындағы аймақ ауылдық және аз тұрғынды. 2010 жылғы мәлімет бойынша шамамен 345 отбасы немесе 1 760 адам сол жерде тұрады.

Қызылқұм шөлімен шекаралас аймақ балық аулау, үйірме орнату және түйе міну туризмінің үлкен әлеуетіне ие.

Түрлер

Оның көптеген балық түрлеріне Сазан (Cyprinus carpio), Оқ балық (Stizostedion lucioperca), Қарақұм (Abramis brama), Құйрық балық (Silurus glanis), Асп (Aspius aspius), Чехон (Pelecus cultratus), Жылан балық (Channa argus) енгізілді, қазіргі уақытта олар өнеркәсіптік балық аулаудың көзі болып табылады. Көл жүйесі жыл сайын 760-нан 2 000 тоннаға дейін балық береді (1994‑2001 жылдар арасындағы статистикалық деректерге сәйкес).

Қызылқұмда кездесетін жануарлардан бөлек, Арал теңізінен келетін көптеген су құстарының түрлері көлдің айналасында мекендейді.