Béke Cave

Бéке-барланг – Аггтелегі-карсттың екінші ең ұзын үңгірі. Ұзындығы 7183 метр. 1982 жылдан бері Венгрияның ерекше қорғалған үңгірлері арасында. Аггтелегі-карст және Словакия-карсттың басқа үңгірлерімен бірге әлемдік мұраға кіреді. Елдің тамшы тасында ең бай үңгірлерінің бірі.

Сипаттамасы

Тұрақты су ағысы бар, Жошвафё жағалауында шығатын Комлош-шығысын қамтамасыз етеді. Тік кеңеюі 97 метр. Екі пайдаланылатын кіреберісінің бірі Аггтелегі Сомор-тау жағасында 338 метр, екіншісі Жошвафёның тік жақында, Кохорог-бүйірінде, теңіз деңгейінен 271 метр биіктікте ашылады.

1952 жылы ашылған үңгірдің ерекше маңыздылығы оның ауасының, негізінен жоғары ылғалдылық пен елеулі еріген кальций мөлшерінің арқасында көптеген тыныс жолы ауруларына дәлелденген емдік әсері бар екенінде. Бéке-барланг Венгрияның алғашқы емдік үңгірі. Жошвафё кіреберісінде үңгір терапиялық зал құрылды. Бір бөлімі арнайы жолдама бойынша, алдын ала келісімнен кейін, арнайы үңгір туры ретінде қаралады. Шетелдік туризмге ашылмаған бөлімдер Аггтелегі Ұлттық Парк Басқармасының рұқсатымен өтуге болады.

Үңгір әдебиетте Béke Cave (Kordos 1977), Komlós-forrásbarlang (Szunyogh 2003), Komlós forrásbarlang (Bertalan 1976), Peace Cave (Kordos 1977), Szárhegyi viznyelők barlangja (Bertalan 1976) және Szár-hegyi víznyelők barlangja (Szunyogh 2003) атауларымен де кездеседі.

Құрылуы, сипаттамалары

Бéке-барланг Аггтелегі-карстты құрайтын триас дәуіріндегі әйнек тасында эрозиялық жолмен пайда болған, Бардал-барланг сияқты. Негізгі айырмашылық – Бéке-барлангтың негізгі тармағы Бардал-барлангтың негізгі тармағынан едәуір тар, бұл үңгірлердің су ағысының әртүрлі эрозиялық және тасқындық сипаттамаларынан туындайды. Бардал-барлангта негізгі тармақта тұрақты су ағысы жоқ, себебі су ағысы төменгі үңгір деңгейлері арқылы көздерге жетеді, ал Бéке-барлангта әлі де қазу процесі жүріп, үңгірдің үздіксіз тереңдеуіне әкеледі. Сондықтан үңгірдің негізгі тармағының орташа биіктігі Бардал-барлангқа қарағанда жоғары. Екі үңгір, жолдары кейбір жерлерде бірнеше жүз метр ғана қашықтықта болса да, гидрологиялық немесе климаттық тұрғыдан бір-бірімен байланыссыз. Үңгірдің негізгі су көздері Ұлы-алқапта орналасқан, негізгі тармаққа екі үлкен қосымша тармақ қосылады: 684 метрлік Фелфедезо-тармақ және 438 метрлік Кигйос-тармақ.

Басты бұтағының жоғарғы бөліктерінде тым кең емес жол және негізінен тасбақа ағынымен, орталық бөліктерде айтарлықтай үлкен кеңістіктер және тасбақа ағынымен қатар әкшік-туфақ бөгеттері кездеседі. Мұнда үңгірдің ең әдемі құбылыстары, ең түрлі түсті және пішінді тамшы тас және ағындар көрінеді. Таза су ағысының орнын біртіндеп туфақ бөгеттерімен ұлғайтылған кішкентай көлдер тізбегі алады, олардың тереңдігі екі метрге дейін жетуі мүмкін. Үңгірде жалпы 430 туфақ бөгет 120 кіші-үлкен көлді ұлғайтса, басты бұтақта 16 сифон бар, бірақ олар тек тасқын кезінде ғана суға толады, табиғи сифон-өткізгіш жолдар оларға жатады. Төменгі бөлігінде жолдың орташа өлшемі кішірек, бірақ осында үңгірдің ең үлкен залы, шамамен 60 метр ұзын, 20 метр ені және 18 метр биіктіктегі Ұлы Зал орналасқан. Комлош ағысының суы Ұлы Залдың алдында үңгір су тартқышында аздап жоғалып, белгісіз жолмен Комлош көзіне дейін аз қашықтықты өтеді. Үлкен тасқындар кезінде тартқыш ағыстың суын қабылдай алмай, Ұлы Зал мен шипажай залын суға батыра алады. Оның тіршілік әлемі Барадла үңгірінің тіршілік әлеміне ұқсас. Үңгір тұрғындарына қасқырлар мен жәндіктер, сондай-ақ үңгірге қызығушылық танытатын шеңберлі шірікшелер, және жасанды кірістер ашылғаннан бері ұшқыштар да байқалады.

Емдік әсер

Үңгірді алғаш ашқан кезде зерттеушілер 10 °C суда және суға батқан киімдерде сағаттар бойы жұмыс істегенімен, ауруға шалдықпағанын, сондай-ақ басқа жерде алынған суықтан туындаған ауруларда бірнеше рет сау болып шыққанын байқады. Бұл құбылысқа Якучс Ласло назар аударған, оны алғаш дебрецен клиникасының Фармацевтикалық Институтының зерттеушілері зерттеуді бастады. Үңгір ауасының пайдалы және емдік әсері бірнеше, бір-бірін күшейтетін факторлардан тұрады.

Антибиотик әсері

Бірінші зерттеулер барысында үңгірдегі топырақ саңырауқұлақ түрлері мен ауада ұшып жүрген саңырауқұлақ спораларының арасында антибиотик өндіретіндері анықталды. Жалпы 72 түрлі, кейбірі әлі танылмаған саңырауқұлақ сипатталды. Үңгірде анықталған саңырауқұлақтардың арасында кейінірек Grubilin атты дәрі-дәрмекті әзірлеуге пайдаланылғаны да анықталды.

Жоғары ылғалдылық және кальций мөлшері

Ауаның 95–100% салыстырмалы ылғалдылығы және ұшып жүрген будағы жоғары кальций иондарының бірлесуі мұрын шырыштысы мен өкпеге пайдалы (тыйымды, бұлшықет босаңсытатын, қабынуға қарсы, дезинфекциялайтын) әсер көрсетеді. Беке үңгірінде жиналған конденсация суының кальций мөлшері Бардла үңгірінде жиналған суынан шамамен он есе көп, сондықтан екі үңгірдің ауасы арасында емдік әсер бойынша елеулі айырмашылық байқалады. Зерттеулер үңгір ауасынан алынған судың кальций қанығуы мен үңгірде жүргізілген демалу терапиясының тиімділігі арасында тура пропорционалды байланыс бар екенін көрсетті.

Ластанбайтын ауа

Үңгір ауасында ластаушылар (тозаң, бактериялар, вирустар, тасымалданатын шаң және т.б.) жоқ, сондықтан әсіресе астма және аллергиясы бар науқастарда шырышты қабықтың тітіркенуі тоқтайды, ол беткі жағдайларда жиі немесе тұрақты түрде байқалады, инфекция жоқ, қосымша инфекция қаупі жоқ.