Bibi-Heybat Mosque

Биби-Хейбат мешіті (азербайжанша: Bibiheybət məscidi, парсыша: مسجد بی‌بی هیبت) Баку маңындағы Биби-Хейбат ауылында орналасқан, Әзірбайжан. Қазіргі құрылым, 1990‑шы жылдары аяқталған, Иран Шырваншахы Фаррухзад II Ибн Ахситан II шақыруымен салынған 13‑шы ғасырдағы түпнұсқа мешітті қайталап жасалған. Тарихи мешіт 1936‑шы жылы большевиктер тарапынан толықтай жойылған. Кейде оны «Фатиманың мешіті» деп те атайды, бұл атауды Александр Дюма 1850‑шы жылдарығы сапары кезінде қолданған. Мешіт шиа исламында қасиетті орын болып табылады.

Тарих

Мешіт жетінші шии имам – Мұса әл-Қадимнің қызының қабірінің үстіне салынған, ол Аббасид халифтерінің қудалауынан Бакуға қашқан.

Қабірге тастан жазылған жазбада Укейма Ханым қасиетті отбасына тиесілі екені көрсетілген: «Мұнда пайғамбар Мұхаммедтің ұрпағы, алтыншы имам Джафар әл-Садиқтың немересі, жетінші имам Мұса әл-Қадимнің қызы, сегізінші имам Әли әл-Ридхадың әпкесі Укейма Ханым жерленген».

Мешіттің оңтүстік қабырғасындағы жазбаларға негізделе отырып, тарихшылар оның құрылысын 13‑шы ғасырдың соңына даталайды. Мешіт қабырғасындағы араб жазбасында: «Махмұд ибн Сағдтың жұмысы», — деп жазылған, бұл Нардаран бекетінің Баку маңында салған сәулетшісі.

Хажи Шейх Шәриф мешіттің жанында жерленген көптеген мұсылмандардың бірі. Ол Суфизмді тарату үшін Бакуға келген және өмірінің қалған бөлігін осы мешітте өткізген.

1858-1859 жылдары аймаққа барған атақты француз жазушысы Александр Дюма өзінің «Кавказға саяхат» кітабында мешіт туралы былай деп жазған: “Бұл мешіт бос әйелдердің қажылық орны, олар жаяу барып, тоғыз күн дұға оқып, бір жыл ішінде бала туғызатынына сенімді болып үйіне оралады”. Жазушының айтуынша, ақыншыл Құршидбану Натауан (Дюма оны Ханза́р Ұтсми́ева ханшайымы деп атайды) мешітке қажылыққа барып, ұл туғанда, оның күйеуі Хасай Хан Ұтсми́ев мешіттен Бакуға жол салғанын ризашылығын білдіру ретінде құрған.

Мешітке сілтемелер Аббасғұлы Бакиханов, Илья Березин, Иоханнес Альбрехт Бернхард Дорн, Николай Ханков және Евгений Пахомов сияқты жергілікті және еуропалық зерттеушілер мен саяхатшылардың жазбаларында да кездеседі.

1911 жылы қабірдің солтүстігінде жаңа мешіт ғимараты салынды, оны Баку қайырымдылары Алғашар Әге Дадашов қаржыландырды және сәулетшісі Хажи Наҗаф жобалаған. Қабір мен бастапқы мешіт жөндеуден өтті.

Мешіттің қиратылуы

1920 жылы Әзірбайжанда Кеңестік билік орнағаннан кейін большевиктер антидіндік науқан бастады. Елдегі әртүрлі конфессиялардың діни құрылыстары жаңа режимнің антидіндік саясатының нысаны болды. Оларға Бакудың Биби-Хейбат мешіті, Ресей православы Александр Невский соборы және Рим католик шіркеуі — Қасиетті Таза Туғандық шіркеуі кірді. Осы науқан аясында тарихи Биби-Хейбат мешіті 1936 жылы қиратылды.

Тек мешіттің қиратылуынан кейін, сол жылдың кейінірек, Мәскеудегі Кеңес үкіметі тарихи маңыздылығы бар сәулет ескерткіштерін сақтау туралы шешім қабылдады. Сонымен қатар, Әзірбайжанның Ескірген, Өнер және Табиғат Ескерткіштерін Қорғау Комитетінің (Azkomstarsis) төрағасы Саламов мешіттің қиратылуына қатысуы үшін Сібірге жиырма жылға жер аударылуға жазаланды.

Мешітті қайта құру

1991 жылы Әзірбайжан тәуелсіздік алғаннан кейін, сол кездегі Президент Гейдар Әлиев 1994 жылы Биби-Хейбат мешітінің жаңа ғимаратының құрылысын, мешіт қиратылған түпнұсқа жерде, бұйырды. Кешеннің орналасуы мен өлшемдері оның қиратылуына дейінгі қысқа мерзімде түсірілген фотосуреттер негізінде қайта құрылды. Әртүрлі саяхатшылардың жазбалары, соның ішінде 1925 жылғы Г. Садиги жазған, мешіттің 1920-шы жылдардың ортасындағы жағдайын сипаттайтын маңызды мақала, мешітті қалпына келтіруде шешуші рөл атқарды.

11 шілде 1997 жылы Президент Гейдар Әлиевтің қатысуымен арнау салтанаты өтті. Жаңа мешіт ресми түрде мамыр 1999 жылы ашылды, ал 2008 жылы Ширваншах Фаррухзад пен Гейдар Әлиевтің ескерткіштері ашылды.

Мешіт 2005 жылы президенттік жарлықпен қайта құрылып, кеңейтілді. Қонақтар үшін үлкен жайлылық пен ыңғайлылықты қамтамасыз ету мақсатында қосымша залдар салынды.

Тарихи мешіт

Бастапқы мешіт қабірдің оңтүстігінде орналасқан, оның батыс жағында минарет тұрды. Кейінірек, минареттің оңтүстігінде крипт және екі ниша қосылды. Нишалардағы жазбаларда Фатали Ханның аты жазылған, оның қабір тасбеті қазіргі уақытта Әзірбайжан Мемлекеттік Тарих мұражайында сақталған.

Мешіт мұнарасы 1305‑1313 жылдары Махмуд ибн Са‘д тарапынан салынған. Оның жоғарғы бөлігі ою-өрнектер мен сталактиттермен безендірілген, жарты шеңберлі ребристік куполмен аяқталған. Балконның торлары сәнді тас тордан жасалған. Графикалық зерттеу мұнараның биіктігі шамамен 22 м (72 фут) екенін көрсетті.

Кешеннің бай безендірілген ішкі кеңістігі күрделі сәндік өрнектерге ие болды. Мешіт ішкі бөлігі ұзын төртбұрышты намаз залынан тұрады, ол ланцет аркамен шектелген. Куполдың астында шамдан (шамдан) ілмектен ілінген шам-шағылдақ ілінген, оның айналасында боялған шыны панельдер орналасқан.

Мұнараның және мешіттің солтүстік жағында, тікелей қабірге жалғасқан жерде, Иоганнс Альбрехт Бернхард Дорн ашқан жазба бар. Жазбадан белгілі болғандай, мавзолей 1619 жылы салынған және оның аяқталғаннан бір күн кейін қайтыс болған Шейх Шариф Шейх Бин Абид сол жерде жерленген.