Çay Han

Чай ханы (Çay Hanı), сондай-ақ Тас хан (Taş Han) деп те аталады — Батыс Анадолыдағы Түркияның Афьонқарахисар провинциясына қарасты Чай қаласының дәл ортасында орналасқан селжүк керуен-сарайы.

Орналасқан жері

Чай ханы Чай қаласының орталығында, Инөню даңғылы (Inönü Caddesi) мен Синема көшесінің (Sinema Sokağı) қиылысында орналасқан. Көшенің қарсы жағында, қиғаш қарама-қарсы жерде Тас мешіті (Taş Camii, Сұлтан Әлаэддин мешіті — Sultan Alâeddin Camii деп те аталады) және ханға тиесілі, онымен бір мезгілде салынған Чай моншасының (Çay Hamamı) қирандылары орналасқан. Дәл осы жерде ханның салынуын мағыналы еткен екі керуен жолының қиылысы болды: батыстан шығысқа қарай Афьоннан Ақшехир мен Коняға баратын жол, ал солтүстіктен оңтүстікке қарай Сиврихисардан Антальяға баратын жол.

Атауы

Чай қаласы ханның атымен аталған ба (қаланың бұрынғы атауы Iulia Ipsos болған), әлде хан қаланың атымен аталған ба — белгісіз. Жергілікті халық ханды жай ғана Ташхан (Taşhan) деп атайды, түрікше taş — тас деген мағына. Ескіректеу, бірақ енді қолданылмайтын атауы — ғимаратты салдырушының атымен аталған Ебұл Мүжәһид Юсуф бин Якуб ханы (Ebûl Mücahid Yusuf bin Yakub Hanı).

Тарихы

Құрылыс селжүк сұлтаны Кейхосров III-нің (түрікше: Гыяседдин Кейхүсрев III — Gıyaseddin Keyhüsrev III) тапсырысымен 1278–1279 жылдары, кешеннің салдырушысы, медресе мен монша да кіретін кешеннің негізін қалаушы генерал Ебұл Мүжәһид Юсуф бин Якубтың (Ebûl Mücahid Yusuf bin Yakub) басшылығымен жүргізілді. Салынған уақытты қақпа үстіндегі жазудан анықтауға болады. Осылайша хан монғол Ильхандар билігі кезінде салынған соңғы селжүк хандарының бірі болып табылады. Алайда В. Дорн (W. Dorn) кешеннің салдырушысы ретінде бас уәзір Сахиб Атаны (Sahip Ata) көрсетеді.

15 ғасырдан бастап Осман билігі барысында хан маңызын жоғалтты. Кештеу дегенде 19 ғасырдан бастап сыртқы құрылыс — «жазғы аула» — қирап, ғимарат — «қысқы зал» — астық қоймасы ретінде пайдаланылды.

1844 жылы хан Сұлтан Абдулазиз тұсында алғаш рет жөнделді, қираған күмбез қайта тұрғызылмай, әйнек төбемен ауыстырылды.

1972 жылы қазба жұмыстары кезінде медресе мен хан арасында орналасқан монша қабырғаларының қалдықтары табылды.

2002 жылғы ақпан жер сілкінісінен Чай қаласының бір бөліктері қирағанымен, хан тек шамалы зақым алды. 2007–2008 жылдары ханды қоғамға қайта қолжетімді ету үшін күрделі жөндеу жүргізілді. 2008 жылдан бастап ханда базар болды, бірақ ол үш жылдан кейін қайта жабылды. 2013 жылдан бері хан мейрамхана ретінде қызмет етеді.

Сәулеті

Кіреберіс үстіндегі жазуда сәулетші ретінде Оғұл бег бин Мехмет (Oğul Beğ bin Mehmet) көрсетілген. Хан бастапқыда бір-бірімен жалғасқан екі құрылыстан — «жазғы аула» мен «қысқы залдан» тұрған. Керуен-сарай солтүстіктен оңтүстікке қарай бағытталған. Солтүстікте орналасқан жазғы ауладан бүгінде тек сыртқы қабырғалардың кейбір бөліктері ғана көрінеді. Курт Эрдманның (Kurt Erdmann) сызбалары бойынша жазғы ауланың ені 30 м, ұзындығы 35 м болған.

Қысқы залдың назар аударарлық жері — сыртқы ұзындығы шамамен 26 м шаршы жоспары; сондықтан ол жалғыз шаршы селжүк ханы. Сыртқы қабырғалар батыс, шығыс және оңтүстік жақтарда, сондай-ақ оңтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс бұрыштарда үшбұрышты сыртқы тіректермен нығайтылған, олар Эртокуш ханының (Ertokuş Han) тіректеріне ұқсайды. Сыртқы қабырғалар байланыстырылған өңделмеген тастардан тұрады. Ішкі кеңістікке жарық оңтүстік бөліктегі үш ататын саңылау тәрізді терезе арқылы, шығыс және батыс жақтардағы сондай әрбір терезе арқылы, сондай-ақ әйнек күмбез арқылы түседі.

Ішінде хан үш көлденең және бес бойлық нефке бөлінеді.

Цилиндрлік күмбездерді өңделген тас пен кірпіштен жасалған 16 бағана көтеріп тұр. Орталық неф басқа нефтерден биік және ханның ортасында күмбезбен тәждендірілген, бәлкім Каратай ханындағыға (Karatay Han) ұқсас болған шығар. Алайда күмбез құлап, қазір сол жерде әйнек төбе бар.

Өнері

Кіреберіс порталын қоспағанда, ханда ешқандай әшекей жоқ, әдеттегі мукарналар да жоқ. Кіреберіс аймағы назар аударарлық. Есік үстінде ойыс иілген желпуіш аркасы бар. Арканың астында, бірақ екі түсті қақпа аркасының тұйықтауыш тасынан жоғары арыстан бейнесі бар. Дәл сондай арыстан сол сәулетші салған Тас мешітінің (Taş Cami) кіреберісінде де бар. Қақпа аркасы кезектесіп келген сұр тастар мен ақ мәрмәрден тұрады. Ішкі аркалар да осы өрнекпен жасалған, арка мен төбе арасындағы кеңістік қызыл кірпіштен қаланған.

Жазу

Кіреберіс порталындағы желпуіш арка үстінің ортасында араб жазуы бар мәрмәр тақта орналасқан. Оның неміс тіліндегі аудармасы мынадай: Осы ханның салынуын әлем мен діннің көмекшісі, сол заманның ұлы сұлтаны Гыяседдин Кейхүсрев (Gıyaseddin Keyhüsrev), Қылыш Арслан (Kılıç Arslan) ұлы, — Алла оның билігін қорғасын — өзінің құлы Юсуф (Yusuf), Якуб (Yakub) ұлы, — Алла оның күнәларын кешірсін — 677 жылы бұйырған. 677 жыл — біздің заманымыздың 1278 жылына сәйкес келеді. Балама аударма: Әлем мен діннің көмекшісі, Қылыш Арслан ұлы сұлтан Гыяседдин Кейхүсрев тұсында оның құлы, Якуб ұлы міскін Юсуф — Алла оның күнәларын кешірсін — осы ханның салынуын 677 жылы бұйырды.

Тақтада ханның салдырушысы Ебұл Мүжәһид бин Якуптың (Ebûl Mücahit bin Yakup) медресені (қазір мешіт) және монша салдырғаны да айтылған. Бүкіл кешеннің сәулетшісі ретінде Оғұл бег бин Мехмет аталады.