Chashma Ayub Khazira

Chashmai Ayyub hazirasy – Oʻzbekistonning Buxoro viloyati, Vobkent tumanında joylashqan memarlıq yodgorligi (XI–XIX). Bul qadamjo suw hám Ayyub peyg‘ambar atımen baylanıstı.

Hazira 1208–1209-jıllarda Burxoniy hukmdar sadr Abdulaziz II tarafınan 1017-jıl vafot etken hadisshunos ulamı Abu Sa’d al-Xarjushiy qabri üstine qurılğan. Ulamıların pikirine köre, Vobkent minorasın qurğan ustı memar Chashmai Ayyub hazirasın da bina etken. Orta asırlar da qadamjo vazifesin atqarğan bul ziyaratgohda darveshlar xonaqosi hám mesjid bar eken.

Hazira peshtoğında jazılğan hadıs Orta Aziya yodgorliklerinde saxlanıp qalğan eñ eski hadıs namunalardan biri sanaladı. Qazirgi künde yodgorlik Oʻzbekiston materialdı hám madenı mirasınıñ köşmas mulk obyektleri memlekettik tirkelisine engizilgen – memlekettik qorğawğa alındı.

Rïvoyattarda

Bir rïvoyatqa köre, jahongashtalıqtan qattiq tolıqqan Ayyub peyg‘ambar Amudaryodan ótip, Buxoroga jetken. Bul jerdegi aholı onı izzat-ehteremmen qutıp alğan. Aholıdan minnettar bolğan peyg‘ambar osıday dua etken:

Uaqıt ótip peyg‘ambar bul jerde vafot etken. Onıñ qabri üstine qurılğan imarat gumbazı astında Jannat buloqlarınıñ biri ekenligi rïvoyat hám afsonalarda keltirilgen şeşme ornalasqan. Şeşmenıñ aldağı bargları tıskı qışta da yam-yashıl turatın bir daraxt ösken eken.

Bashqa bir rïvoyatqa köre, peyg‘ambar kelip toqtagan jerde hassasınıñ zarbımen jerdən şeşme şıqtı. Şeşme suı şifobaxş sanalıp, buloq başına minglerdi ziyaratker hám hojatmandar toplanıp kelip bastadı. Uaqıt ótip, osı jer ziyaratgohqa aylanğan. Şeşmenıñ suı teri jağdaylarına qarısı şifobaxş sanalğan.

Tarïhı

Chashmai Ayyub hazirasy Buxoro şahrınan 20 km uzaqtıqtı joylaydı, Burxoniylar hukmıruşılıq dävri de Sadr Abdulaziz II tarafınan 1208–1209-jıllarda qurılğan. Oʻzbekiston bölgesinde Chashmai Ayyub dep atalatın üş yodgorlik bar. Olardıñ biri Buxorodagi Chashmai Ayyub maqbarası (XII–XVI asırlar), birisi Qarshıdağı Chashmai Ayyub maqbarası (XII–XV asırlar), al basqası Vobkenttegi Chashmai Ayyub hazirasy (XIII asır).

Хазираның Чашмай Айюб деп аталуының негізгі себептерінің бірі қазбадан 10 метр шамасында солтүстікке орналасқан тереңдігі 12–15 метрлік тас қуығына қатысты берілген. Чашмай Айюб хазирасында 1017 жылы (хижри 404 жылы) қайтыс болған, хадисшүнас ғалым Са‘д аль-Харжуший қабірі орналасқан. Са‘д аль-Харжуший туралы Әбдәлкарим ас-Самъонийдің «ал-Ансоб» (Насабнама) еңбегінде мәлімет келтірілген.

Ғимарат, сондай-ақ сауда карвон жолының қасында орналасқаны себепті қонақ үй қызметін атқарған. Ғимараттың қазіргі уақытта тек кіріс бөлігі, яғни, төбесі сақталған. Төбенің сол жағында кейінірек жөнделген, қатты кірпіштен салынған қабырғаның бір бөлігі бар.

Ислам дінін ұстану басталған кезеңде рухани қызметкерлер, дін өкілдері Құран Карим нұсқаулары мен Мұхаммед пайғамбардың хадистеріне сүйене отырып қасиеттелген тұлғалардың атымен аталатын қадамжолдарға кірмей, сондай-ақ, таваф жасамау жолын таңдаған. Келесі кезеңдерде дін өкілдері шығарған фетвалары негізінде зиратқа кейбір жеңілдіктер берілген. Чашмай Айюб ескерткішінде де хадистен алынған жазба бар. Төбенің жоғарғы бөлігінде «мұаққо» жазуында пайғамбар Мұхаммед алейһиссаламның хадисы және ғимараттың салынған жылы жазылған.

Олдағы көгілдір түсті кішкене тақтада келесі кітапша жазылған:

Йодгорликда жазылған кітап Орталық Азия йодгорлықтарында сақталған ежелгі хадис үлгілерінің бірі болып саналады. Өнертану ғылымдарының кандидаты Қорйоғди Жұмаевтың зерттеулеріне сәйкес, қышындағы жазу хижра 650 жыл (м. 1252 жыл) деп көрсетілген. Тарихшы ғалым Елезавета Некрасованың жазуына сәйкес, қышын бөлігіндегі жазу хижра 605 жыл, м. 1208–1209 жылдары жазылған. Көптеген дереккөздерде қазына төбесіндегі жазу м. 1208–1209 жылдары жазылғаны тіркелген. Ғимарат ішінде құдық орналасқан. Сондай-ақ, қазынаның айналасында 4 құдық бар. Құдықтардың үші қазылған, қазіргі уақытта тек біреуі ғана сақталған. Елезавета Некрасованың жазуына сәйкес, Чашмай Айюб қазинасы айналасында табиғи бұлақ ежелден бар. Археологиялық қазбалар нәтижесінде қазына айналасындағы мешіт қабырғасының артынан X ғасырға тиесілі қыш ыдыс бөлігі және 945–946 жылдарға қатысты Нух ибн Наср тангасы табылған. Ғимаратқа шамамен XII ғасырдың бірінші тоқсанында садр Әбділазиз I (өлімі 1124 жыл) негізін қалаған, бұл қазынаның астындағы табылған заттар оны жоққа шығармайды. Ғалымдардың пікіріне сәйкес, қазына құрылысынан 9–10 жыл бұрын Вобкент мұнарасы салынған.

Вобкенттегі қазына мен мұнараның декоративті безендірулері мен жазулары бір-біріне өте ұқсас болып табылады. Сондай-ақ, Чашмай Айюб қазинасы мен Бухара қаласындағы Магъоки атторы мешітінің төбе бөлігіндегі жарты куполдардың жоғарғы бөлігі шамамен бірдей стильде безендірілген. Қорйоғди Жұмаевтың жазуына сәйкес, ескерткіш XI–XII ғасырларда салынған Кармандағы Работи Малик және Мир Саид Бахром мавзолейінің құрылыс сәулетіне ұқсайды.

1220‑жыл Чингизхан тарапынан Бухара басып алынған, қиратылған және өртеп жіберілген. Бухара халқы да қиралып кеткен. Бұл жаулап алу ауыл жерлерінде де байқалады. Жаулап алу нәтижесінде Чашма Айюб хазирасы да қиратылған күйге түскен. Ғимараттың қабырғасы және мешіті бұзылған, бұлақ орналасқан бөлмесінің қабырғалары да варон бола бастады. Ескерткіште XVI ғасырда шағын жөндеу жұмыстары жүргізілген, алаңы 280 шаршы метрден екі есе азайып, яғни 120 шаршы метрге қысқарған. Чашма Айюб хазирасының қиратылуы бүкіл мемлекетке, соның ішінде астанасы Бухараға және оның маңайларында болған XVIII ғасырдағы саяси және экономикалық дағдарыспен байланысты.