Csókás Cave

Чоках-барлаң (Csókási-barlang) Венгрияның ерекше қорғалатын үңгірлерінің қатарына жатады. Ол Бюкк ұлттық паркіндегі Бюкк үстіртінде орналасқан. Туристік жол сілтеушілерде де сипатталған.

Сипаттамасы

Кіші үстіртте, Чокаш (Csókás) деп аталатын бөліктің оңтүстік жағында, үлкен карст воронкасының солтүстік табанында, орманда, теңіз деңгейінен 445 метр биіктікте, жартас қабырғасының түбінде оның ені 90 сантиметр, биіктігі бір метр, табиғи сипаттағы және еңіс осьтік бағыттағы кіреберісі орналасқан. Ол Чокаш-бұлағының (Csókás-forrás) жанында орналасқан. Кіреберісі тар әрі еңісті, оны туристік карта да белгілейді, сондай-ақ оған туристік жол апарады.

Бұл — қазіргі уақытта әрекетсіз, тектоникалық жарылым сызықтары бойымен пайда болған суағар үңгірі. Ол жоғарғы триас әктасында түзілген. Негізінен бір ғана негізгі тармақтан тұрады, ұзын қосымша тармағы жоқ. Өткелдер жүйесі көлденең сипатта. Кіреберіс бөлігінде оны қарауды жеңілдету үшін баспалдақ орнатылған. Үңгіршінің негізгі жабдығымен аралауға болады. Онда бірнеше кішкентай тамшытас пен туф бассейні көрінеді.

Үңгір әдебиетте Csókás-barlang (Stach 1929), Csókás barlang (Jánossy 1976), Csókás-forrási-barlang (Bajomi 1977), Csókási barlang (Kadić 1907) және Csókási-viznyelő-barlang (Lénárt 1975) атауларымен де кездеседі. 1937 жылы әдебиетте үңгір алғаш рет Csókási-barlang деп аталған.

Зерттеу тарихы

«Földtani Közlöny» журналының 1907 жылғы санында жарияланған, Кадич Оттокар жазған зерттеуде Кадич Оттокардың Синва өзенінің аңғар жүйесіне жататын әктас аймағын аралағаны және осы жерде, Гараднa өзенінің сол жағалауында Чоках үңгіріне барғаны туралы айтылады. 1913 жылы Кадич Оттокар оған қайта барып, үңгірді қарап, өлшеу жүргізген, сондай-ақ 1914 жылы «Barlangkutatás» (Үңгір зерттеу) журналында оның өткелдері мен зерттеу нәтижелерін егжей-тегжейлі сипаттаған. 1932 жылы шыққан «Az Aggteleki cseppkőbarlang és környéke» (Аггтелек тамшытас үңгірі және оның маңы) атты кітаптың Бюкк тау жүйесінің үңгірлеріне арналған бөлімінде Варбо шекарасында, Чокаш деп аталатын қыраттың оңтүстік беткейінде Чоках үңгірі орналасқаны туралы айтылады. Сипаттама бір басылым негізінде жазылған.

«Turisták Lapja» журналының 1937 жылғы санында жарық көрген, Шёнвискы Ласло жазған зерттеуге сәйкес, Чокашдың оңтүстік табанында, Чоках-кут (Csókási-kút) алдындағы карст воронкасының түбінде 55 м ұзындықтағы үңгір орналасқан. Тамшытасты үңгірдің кіреберісі еңісті. Үңгірде ұлутәрізді туф түзілімдер кездеседі. 1940 жылы шыққан «Felvidék» атты кітапта Удвар-кёден алыс емес жерде, Чокаш-рет (Csókás-rét) жанында кіреберісі тар, бірақ ішкі жағы кеңейетін Чоках үңгірі бар екені жазылған. Бұл — биіктігі 10–12 м күмбезден, тар дәлізден және қызықты тар өткелден тұратын, әдемі тамшытас бассейндері бар, ал ең ішкі бөлігінде жарқыраған аппақ сталактиттері бар үңгір. Құрылымына байланысты ол Бюкк тау жүйесінде өмір сүрген алғашқы адамдардың тұрағына жатпаған. Дамып келе жатқан бұл тамшытас үңгірін көруге тұрарлық.

1941 жылы шыққан «Magyar turista lexikon» (Венгр турист лексиконы) басылымында үңгірге арналған жеке мақала бар. Онда Бюкк тау жүйесінде, Варбо шекарасында, Чокаштың (519 м) оңтүстік табанында Чоках үңгірі орналасқаны жазылған. Тар үңгір кіреберісінен кейін солтүстік-батыс бағытта 8 м ұзындықтағы жарық жалғасады, ол 8 м ұзындықтағы қуысқа, содан кейін биіктігі 12 м күмбезді залға ұласады. Аласа қуыстан кейін кішкентай жарық кездеседі, ал соңында үңгір ақ түсті залда аяқталады. 55 м ұзындықтағы үңгірде әдемі тамшытас пен ұлутәрізді туф түзілімдері бар. «Országjárás» журналының 1942 жылғы санында Бюкк тау жүйесінің әйгілі үңгірлерінің бірі — варболық Чоках үңгірі, әдемі тамшытас үңгірі екені айтылған.

1954 жылы үңгірді Кухта Дюла өлшеген. Үңгірдің картасының тіркеу парағына сәйкес, жасалған жоспар картасы тек эскиз ғана, ал көрсетілген сызықтық масштаб дұрыс емес. 1962 жылы шыққан «A barlangok világa» (Үңгірлер әлемі) атты кітапқа сәйкес, үңгір 55 м ұзындықта. 1962 жылы жарық көрген «Bükk útikalauz» (Бюкк жол сілтеушісі) басылымында Форраш-аңғарында (Forrás-völgy) және Кіші үстіртте орналасқан көптеген кішкентай үңгірлердің бірі — Чоках үңгірі екені айтылған. Ленарт Ласло 1975 жылғы MKBT баяндамасында бірнеше сөзбен, бәлкім, дәл осы үңгірді Csókási-viznyelő-barlang деген атпен сипаттаған.

1976 жылғы MKBT баяндамасында жарияланған, Яношши Денеш жазған есепте 1976 жылы Бюкк тау жүйесіндегі Чокаш үңгірінен (Мишкольц орман шаруашылығы) жеке палеонтологиялық олжа табылғаны айтылған. Берталан Кароли жазған, 1976 жылы аяқталған қолжазбада Бюкк тау жүйесінде, Параснья селосында Чоках үңгірі орналасқаны жазылған. Теңіз деңгейінен 460 м биіктікте, Чокаш-бұлағының алдындағы карст воронкасының солтүстік жиегінде 55 м ұзындықтағы әрекетсіз суағар үңгірінің кіреберісі орналасқан. Кіреберіс тесігі кіші және төмен қарай бағытталған өткел. Сипаттама 2 басылым негізінде жазылған.

1976 жылы шыққан, Берталан Кароли мен Шёнвискы Ласло құрастырған «Magyar barlangtani bibliográfia» атты еңбектің үңгір атаулары көрсеткішінде Бюкк тау жүйесіндегі, Варбода орналасқан үңгір Csókási-barlang деген атпен көрсетілген. Атаулар көрсеткішінде осы үңгірге қатысты 7 әдеби еңбек тізімделген. «Karszt és Barlang» журналының 1977 жылғы санында жарияланған зерттеуде Венгрия картасы бар, онда Венгриядағы биологиялық тұрғыдан зерттелген үңгірлердің географиялық орналасуы көрсетілген. Картада биологиялық зерттеу жүргізіліп жатқан Чокаш-бұлағы үңгірінің географиялық орналасуы көрінеді. (Картаға сәйкес, үңгір Бюкк тау жүйесінде де, Аггтелек карстында да кездеседі.) Журналдың 1977 жылғы арнайы санына зерттеудің ағылшын тіліндегі нұсқасы енгізілген. Осы зерттеуде де картасы жарияланған, онда үңгірдің атауы Csókás-forrás деп көрсетілген.