Csornai Múzeum

Чорнай музейі — Рабакёз аймағының тарихи және этнографиялық құндылықтарын көрсететін жинақ. Ол Чорна қаласында, Чорна премонстранттар пробстволығы ғимаратының бірнеше ғасырлық қабырғалары арасында 1969 жылы орналасты. Алғашқы монастыр ғимараты шамамен 1180 жылы салынған, ал қазіргі кеш барокко стиліндегі түрін 1802-1808 жылдар аралығында, өрттен кейін қайта салынған кезде алды.

Музейдің ізашарлары

Рабакёз аймағы XIX ғасырдың екінші жартысында болған музей құру толқынынан тыс қалды. Ондаған жылдар өткен соң, екі дүниежүзілік соғыс аралығында Клебельсберг Куно есімімен байланысты мәдени саясаттың жергілікті көрінісі ретінде, Чорна мемлекеттік азаматтық ұлдар мектебінің сурет мұғалімі Фекете Йожефтің бастамасымен оқушылар тартылып, этнографиялық заттар жиналып, жүйеленіп, көрмеге қойылды, осылайша мектептің құнды жинағы қалыптасты. 1928 жылдың 17-29 маусымы аралығында өткен мектеп көрмесінде жинақ үш бөлмеде көрсетілді. Кішкентай көрмеде этнографиялық жәдігерлермен қатар оқушылардың жұмыстары мен Фекете Йожефтің суреттері де орын алды. Жинақ туралы тізілім сақталмаған, мектеп хабаршысында жарияланған тізім бойынша оның саны 160-170 дана болған шығар. Бұл жинақ болашақ музей үшін тек (болжамды) саны мен хабаршыда жарияланған заттардың мүмкін деңгейі жағынан ғана емес, сонымен қатар оның негізінде жатқан идеалдар мен ұйымдастыруға ілескен ынта-жігер жағынан да маңызды әрі үлгі болды. Бұл жайлы Фекете Йожефтің 1928 жылы мектеп хабаршысында жарияланған үндеуінен елестетуге болады: «Ұрпақтарымызға біз туралы мақтанышпен еске алатындай не қалдырамыз?.. Алтынымыз да, күмісіміз де жоқ. Рабакёздің берекелі жазығы жартас та, өңделетін тас та жасырмайды… Бірақ мұнда тұратын еңбекқор венгр халқы ағаштан, кендірден қазына жасады. Ағаштан және сүйіспеншіліктен, өткінші мен мәңгіліктен… Алайда одан әлі өзімізден санай алатынымыз — өлі-тірі қалдық қана. Аражаны төбелі үй құлдырап барады, басты арқалық шіріп барады, қызғалдақ өрнекті сандық, қақпақты төсек, ыдыс сөресі, бұрыш орындық… себебі оларды жаңа өмірге қайтара алатын түсіністік жетіспейді. Біз құрып бара жатқан қазыналарды сақтап қалғымыз келеді. Өзіміз үшін емес, олардың сұлулығы мен маңызын сөзсіз түсінетін болашақ ұрпақ үшін.»

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жинақ шашырап кетті, ал оның ойылған ағаш бұйымдарын осы мектептен құрылған гимназияның мемлекет меншігіне алынғаннан кейінгі алғашқы директоры Кираи Иван сақтап қалды және кейінірек оларды Ксантус Янош музейінің филиалы ретінде жұмыс істейтін жинаққа тапсырды, сондай-ақ оның мұрасынан кейбір заттар музейге келіп түсті.

Музейдің тарихы

1948 жылы Чорна қаласының судьясы Кирай Янош пен ауылдық бас хатшы Циндер Дьёрдь Шопрон вице-ишпаны Пожгай Антал қолдауымен Рабакёзи өлкетану музейін құру ниетімен министр Ортутай Дьюлаға өтініш жазды. Жергілікті басшылық 1932-38 жылдар аралығында салынған, батыс жағында қос мұнарасы бар «жаңа» приход шіркеуінің 60 шаршы метрлік мұнара бөлмесінің бірін музей ретінде пайдалануды жоспарлады. Министр Ортутай Дьюла Этнографиялық музейдің ұлттық киім мен кестелеу мәдениетімен айналысатын маман музейтанушысы Палотай Гертрудты жинақтау және музейді ұйымдастыру ісіне тағайындады. Палотай Гертруд 1951 жылы қайтыс болғаннан кейін үйлестіру міндеттері облыс орталығының музейіне көшті. 1963-68 жылдар аралығында Ксантус Янош музейінің этнографы Немет Имре бұл істің басында тұрды, оның басшылығымен – негізінен Чорна педагогтарының, әсіресе Бёосе Антал еңбегінің арқасында – мекеменің құрылуы іске асты.

Бұл дәуірдің тән ерекшелігі — ауылдық мәдени-ағарту үйірмелерінің өз жинақтарын жүйелеп, оларды неғұрлым байыпты негізге қоюға тырысуы болды, бұл көбіне негізгі музейтану кәсіби талаптарын елеулі түрде бұзатын. Себебі мұндай жинақтарды ұйымдастыру мен жүйелеудің басты қозғаушы күші — жалаң ынта-жігер еді, оған жиі әуесқойлық ілесіп жүретін. Ал Чорнада, керісінше, зейнеткер мұғалім Бёосе Антал басшылығымен жүйелі, мұқият материал жинау «экспедициялары» жүргізілді, олардың нәтижесінде біздің негізгі жинағымыз қалыптасты.

Материалды жүйелеу міндеті Салонтай Юдитке жүктелді, оны 1969 жылы облыс директоры Давид Лайош жинақ меңгерушісі ретінде Чорнаға тағайындады. 1969 жылдың 22 маусымында бұрынғы премонстранттар монастырының (сол кезде аудандық кеңес ғимараты) солтүстік қанатының бірінші қабатында алғашқы тұрақты көрме ашылды. Көрмені Пёдёр Пал ашты, ол екі жылдан кейін қала мәртебесіне ие болу мерекесінде алғашқы кеңес төрағасы ретінде мұны қалалық өмірдің бір тірегі ретінде еске алды. Классикалық құрылымдағы көрме бірнеше рет елеулі өзгерістерге ұшырады, оның ауданы да үздіксіз ұлғайып отырды. Салонтай Юдит жинақ меңгерушісінен музей жетекшісіне, кейін музей директорына дейін өсті, әрі этнограф-музейтанушы маман болды. Ол шағын филиал жинағын 1990 жылға қарай облыстық кәсіби және қамқоршы органдармен, сондай-ақ 1989 жылы қайта оралған премонстранттар орденімен бірлесе отырып, толыққанды музейге айналдырды.

Музей өмірі жанды болды: тұрақты көрмеден басқа жыл сайын 3-4 дербес және қабылданған уақытша көрме ұйымдастырылды, ел ауқымындағы музейлік бағдарламаларға қатысылды, кәсіби конференциялар өткізілді, сондай-ақ жеке басылым сериясы жарық көрді (Чорна музей дәптерлері, 1-4 сандар).

1990 жылы ашылған тұрақты этнографиялық көрме деңгей сыйлығын алды, жинақ өлкетану музейі мәртебесіне ие болды, ал 2000 жылы «Жыл музейі» байқауының министрлік арнайы сыйлығын жеңіп алды.

Ел ауқымындағы музейтану саласындағы үлкен дағдарыс Чорнада да сезілді: мекеме 2005 жылы жинаққа, ал 2007 жылы көрме алаңына айналды, бұл процесс кәсіби-ұйымдастырушылық тұрғыда үлкен құлдырауды білдірді. Қызметкерлер санын қысқарту деңгейі 2005 жылы 36%, 2007 жылы тағы 33% болды, ал қамқоршы ауыстырылғанға дейін, облыстық музей басқармасы таратылған жылы, тек толық емес жұмыс уақытымен жұмыс істейтін 2 залшы ғана қалды. Бұл кезең музей тарихындағы ең төменгі нүкте болды.

Осы процеспен байланысты 2012 жылы облыстық музей желісі таратылды, ал 2013 жылдан бастап мекеменің қамқоршысы Чорна қалалық өзін-өзі басқару органы болды. Мекеменің басшылығын сол кезде Салайне Галамбоши Тимеа қабылдады, ол 2008 жылдан бері Чорна қалалық мәдениет орталығы мен кітапханасының директоры болып та қызмет атқарып келген.