Fatih Paşa Mosque

Фатих паша мешіті (Құршұнлы мешіті және Бықты Мехмет паша мешіті деп те аталады) — Түркияның Диярбакыр қаласында орналасқан мешіт. Қаланың алғашқы Осман әкімі Бықты Мехмед паша 1516–1520 жылдар аралығында салдырған.

Қаланың солтүстік-шығысында, Фатих паша маңындағы Ішкі көшеде орналасқан. Бұл қаланың алғашқы Осман мешіті және Диярбакырдағы құрылыстардың ең көлемдісі әрі ең нәзігі болып саналады.

Диярбакырды Османдар атынан жаулап алған Бықты Мехмет пашаға диярбакырлықтар «Фатих паша» лақап атын бергендіктен, Фатих паша мешіті; күмбезі мен шатыры түгелдей қорғасын қабатымен қапталғандықтан «Құршұнлы мешіт» деп те аталады. Мехмет паша мешіттің шығысындағы қорымда жерленген.

Айналасындағы, медресе мен моншасы болуы ықтимал қираған құрылыстармен және алдындағы салдырушыға тиесілі кесенемен бірге кешен құрайды. Солтүстік-шығысында тағы бір 16 ғасырдағы Осман әкімі Өздемироғлу Осман пашаның кесенесі орналасқан. Солтүстік-шығыстағы Шафиғилер бөлімі мешітті қоршайтын бүгінгі аула қабырғасының сыртында қалған.

Тарихы

Фатих паша мешітін Диярбакырдың алғашқы Осман әкімі Бықты Мехмед паша 1516–1520 жылдар аралығында салдырған. Диярбакыр мәдени және табиғи құндылықтарды қорғау аймақтық кеңесі «Құршұнлы мешіті және қорым» атауымен 1991 жылғы 12 маусымдағы 784 санды кеңес шешімімен тіркеп, қорғауға алды. Мешітті Уақыфтар бас басқармасы 1960, 1975–1976, 1981–1983 және 2008 жылдары жөндеген. Мешіт 2015 жылғы желтоқсанда мешіттің айналасында РКК мен Түркия Республикасының қауіпсіздік күштері арасында болған қақтығыста қатты зақымданып, өртенген. Бұл зақым мен өртке жауаптылар анықталмаған, әртүрлі дереккөздер РКК мүшелерін де, Түркия Республикасының қауіпсіздік күштерін де кінәлі деп көрсеткен. Жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін 2019 жылғы 7 наурызда мешіт қайтадан ғибадатқа ашылды.

Сәулеттік ерекшеліктері

Мешіттің орталық жоспар схемасы бар. Ортада төрт шаршы тіректің көтеріп тұрған пандантивті негізгі күмбезі төрт бағытта жарты күмбездермен кеңейтілген. Бұл жарты күмбездер де қабырғалар мен аркаларға бір-бірден үлкен, кейін кішірек экседралармен жалғасады.

Харимнің солтүстігінде жеті күмбезді соңғы жамағат орны бар. Соңғы жамағат орнының сегіз баған мен баған бастары ақ мәрмәрден. Құрылыстың солтүстік қасбетіндегі соңғы жамағат орнының ортасында мешіттің тәжді есігі орналасқан. Тәжді есіктің екі жағында шағын бағандар бар. Шағын бағандардың бастары геометриялық және өсімдік сипатты мотивтермен әшекейленген. Негізгі кіру есігі жалпақ аркалы. Тәжді есіктің оң және сол жағында харимге ашылатын бір-бір терезе және кезектесіп қаланған тәжді шағын михрабтар бар.

Қабырғалары әдетте қарапайым құрылыстың ең жанды бөлігін қыбла қабырғасының ортасындағы михраб пен минбар құрайды. Мешіттің михрабы тегіс тесілген әктастан жасалған және қыбла қабырғасынан сыртқа шығып тұр. Михрабтың оң жағындағы мәрмәр минбардың көшк бөлімі, қоршауы және әсіресе мәрмәр есік қанаттары безендірілген. Мешіттің михрабы тегіс тесілген әктастан жасалған және қыбла қабырғасынан сыртқа шығып тұр. Мәрмәр минбардың көшк бөлімі, қоршауы және әсіресе мәрмәр есік қанаттары безендірілген.

Мешіттің солтүстік-батыс бұрышында орналасқан мұнара шаршы іргелі, цилиндр денелі және бір шерефелі. Шерефе алты қатар мүқарнасты. Қоршаулары тас торлы болып, алты қырлы жұлдыздардан дамитын композицияға ие. Қарапайым цилиндр ұяшықты пирамида тәрізді төбемен жабылған.

Жазбасы

Құрылыстың салынған жылы туралы жазбасы бүгінге жеткен жоқ. Мешіт ауласына кіру үшін пайдаланылатын сыртқы есіктің үстінде құрылыс жазбасы болғаны айтылғанымен, 1819 жылы Диярбакырда шыққан көтеріліс кезінде ішкі қамалдан атылған зеңбіректердің тиюінен қираған бұл есік пен оның үстіндегі жазба жоғалған.

Әшекейлері

Құрылыста әшекей тас және ағаш материал үстіне жасалған. Тас әшекейлер базальт, әктас және мәрмәр үстіне ою, бедер және тор ою техникаларымен жасалған. Минбарда пайдаланылған мәрмәр үстіне бұл техникалармен қатар бояу техникасы да қолданылған. Мешіттің ішкі кеңістігінде плитка әшекейлері де болғанын айтатын деректер бар, бірақ плиткалар бүгінге жеткен жоқ.

Сыртқы сәулетте солтүстік қасбет пен мұнарада әшекей көрінеді.

Кешені

Мешіттің солтүстік-батысында құрылысқа жапсарлас кесене орналасқан. Солтүстік-шығысында тағы бір 16 ғасырдағы Осман әкімі Өздемироғлу Осман пашаның кесенесі орналасқан. Солтүстік-шығыстағы Шафиғилер бөлімі мешітті қоршайтын бүгінгі аула қабырғасының сыртында қалған.

Көлденең тікбұрышты жоспарлы Шафиғилер бөлімінің үсті тегіс төбемен жабылған. Салынған жылын беретін құжат жоқ, бірақ 16 ғасырдың екінші жартысына жатқызылады деп есептеледі. Бұрын медресе ретінде қызмет еткен бұл бөлім 2004 жылдан бастап Фатих паша Әйелдер мен балалар білім орталығы ретінде қызмет етіп келеді.