Ferruh Kethüda Mosque

Ферух кетхуда мешіті немесе Балат мешіті — Стамбул уәлаятының Фатих ауданы, Балат маңайында орналасқан, сәулетші Синанның туындысы мешіт.

Ол Айвансарай маңайында, Махкемеалты даңғылында орналасқан. Осман дәуірінде Халветилік тариқатының Сүнбүлие тармағына тиесілі теккенің тәухидхана (жиналыс) бөлмесі ретінде де пайдаланылған. 1925 жылдан кейін ұзақ уақыт жабық тұрды; 1960 жылы жөнделіп, қайта ғибадатқа ашылды. Тегіс черепица шатырлы, ішінен күмбезді, қарапайым ғимарат болып табылатын мешіттің қибла қабырғасында күн сағаты бар. Михрабы құнды қыш плиткалармен қапталған.

Балат теккесі

Мешіт — Халветилік тариқатының Сүнбүлие тармағына тиесілі текке қызметін атқарған шағын ғимараттар кешенінің бір бөлігі, ол 1562–1563 жылдары салынған. Осман мемлекетінде XVI ғасырда билеуші тапқа жататын көптеген адам өз сарайлары мен резиденцияларының бағында халветилер үшін текке салдырып, оларға кең материалдық мүмкіндіктер ұсынған. Балат маңайындағы бұл текке кешенін Қанұни сұлтан Сүлейменнің уәзір-и-ағзамы Семиз Әли пашаның кетхудасы (кәхиясы) Ферух аға сәулетші Синанға салдырған. Уақф құжатында текке Ферух ағаның сарайының қарсы бетіне салынғаны жазылған. Оның моласы мешіттің алдыңғы жағындағы қорымда орналасқан.

Ферух кетхуда өз теккесінде Синанүддин Юсуфтың тағайындалуын уақф құжатында шарт етіп қойған. Теккенің алғашқы үш шейхі осы жердегі қызметтерінен кейін Халветиліктің Сүнбүли тармағының асітанесі болған Кожа Мұстафа паша теккесіне ауысқан. Сол себепті бұл текке Халвети текке иерархиясында Кожа Мұстафа паша теккесіне өтудің соңғы сатысы болып саналды. Мешіт теккенің тәухидхана бөлмесі ретінде де пайдаланылғандықтан, Балат теккесі деген атпен де белгілі болды.

Шариғат соты және басқа ғимараттар

Ағаш шатырлы Ферух кетхуда мешіті кіретін шағын кешен қосымша ғимараттардан, сот үйінен және шешмеден тұратын. Осман шариғат соттарының бірі — Балат шариғат соты осы кешенде, мешіттің ауласындағы ғимаратта қызмет еткен. Мешіт орналасқан даңғыл «Махкемеалты» деген атауын осыдан алған. Кешеннің басқа ғимараттары бұзылып, тек мешіт пен шешме ғана бүгінге дейін жеткен.

Мешіт

Кесілген тастан салынған мешіт тікбұрышты жоспарлы; тегіс черепица шатырлы, ішінен күмбезді, қарапайым ғимарат. Онда Осман сәулетінің ерте дәуіріндегі мешіттерге тән завиели (кері «Т» тәрізді) жоспар схемасы қолданылған.

Түрлі бағытқа ашылатын төмпек аркалы бес есігі бар. Сәулетші Синан алты немесе сегіз тіректі, орталық күмбезді кейбір мешіттерінде қолданған михраб шығыңқысын осы ағаш шатырлы ғимаратта да қолданған. Шатырдың ішінде сырттан көрінбейтін күмбезі бар.

Ғимараттың қибла қабырғасында күн сағаты орналасқан. Эвлия Челебидің айтуынша, солтүстік қабырғасының соңғы жамағат орнына қарайтын бетінде қажылық жолындағы түрлі аялдамалар мен өткелдерді бейнелейтін көрініс суреттері болған, бірақ бұл суреттер бүгінде сақталмаған.

Михраб XVIII ғасырдың бірінші ширегінде Текфур сарайында жасалған деп есептелетін қыш плиткалармен қапталған. Мешіттің мұнарасы харимнің солтүстік-батыс бұрышында орналасқан. Мұнара, ықтимал, 1766 жылғы 23 мамырдағы жер сілкінісінен кейін негізінен бастап қайта жасалған. Текке қосымша ғимараттары мен сот үйімен қатар, мешіттегі ағаш соңғы жамағат орны 1877 жылғы Балат өртінде жойылған деп есептеледі.

Жабылуы, қайта ашылуы және жөндеулер

Ферух кетхуда мешіті теккелердің жабылуымен қатар, 1925 жылдан кейін ұзақ уақыт бойы қызметтен қалып, қираған күйге түсті. Қабырғаларындағы басқа Текфур қыш плиткалары 1940 жылдары ұрланып, зақымдалды.

Мешітті маңай тұрғындары құрған қоғамдық бірлестіктің бастамасымен 1953 жылы жөндеу жұмыстары басталды. Жөндеу Уақфтар басқармасының қолдауымен 1960 жылы аяқталып, мешіт қайта ғибадатқа ашылды. Мешіт 1986 жылы және 2016–2021 жылдары аралығында үлкен жөндеуден өтті.