Gazi Süleyman Paşa Mosque

Гази Сулейман Паша мешіті немесе Кіші Айясофия — Кыркларелидің Визе ауданында орналасқан мешіт. Ол Рим императоры I Юстиниан дәуірінде 6 ғасырда базилика стилінде шіркеу ретінде салынған, ал 15 ғасырда Визе түпкілікті Осман билігіне өткеннен кейін мешітке айналдырылған деп есептеледі. Мешіттің құрылымы Айясофия мен Айя Ирини шіркеуіне ұқсастырылады. Мешітті 2007 жылы Уақыфтар бас басқармасы қалпына келтірген.

Тарихы

Оны Рим императоры I Юстиниан дәуірінде, 6 ғасырда салынған деп қабылданғанымен, 9-10 ғасырларда немесе 12-13 ғасырлардағы ерте Палеолог дәуірінде салынған деген пікірлер де бар. Православие шіркеуі ретінде салынған Кіші Айясофияның 1205 жылы Визедегі латын билігі кезінде қалай пайдаланылғаны белгісіз.

Осман мемлекеті Визе қамалын жаулап алғаннан кейін құрылыс мешітке айналдырылған. Құрылыс атын алған Сулейман Пашаның кім екені жайлы түрлі пікірлер бар. Бір болжам бойынша, мешіт атауын Орхан Газидің ұлы Сулейман Пашадан алған, бірақ Сулейман Паша Визе жаулап алынғанға дейін қайтыс болғандықтан, бұл атау оның есте қалдыруы үшін берілген болуы керек. Құрылысты Эдирне мен Ферецикте салдырған мешіттерімен белгілі Румели бейлербейі Хадым Сулейман Паша немесе Михалоғуллары әулетінен шыққан Гази Михалдың немересі Сулейман Паша мешітке айналдырды деген болжамдар да бар. Эвлия Челеби болса, құрылысты Фатих Сұлтан Мехмед Стамбұлды жаулап алғаннан кейін мешітке айналдырғанын және оның «Фатих мешіті» деп аталғанын айтады. Осман мұрағат құжаттарында мешіт уақфында аталатын адамның Орхан Бейдің ұлы

Сулейман Паша екені анық түсінікті болып тұр.

Жөндеу жұмыстары

Осман дәуірінде белгісіз бір мерзімде құрылыстың солтүстік қасбетінің толығымен және күмбезінің жартысы қайта салынған. Құрылыстың батыс жағындағы галереяның үсті ағаш төбемен жабылып, оңтүстік-батыс бұрышына тас мұнара тұрғызылған және 19 ғасырда құрылысқа ағаш махфил (жоғарғы алаң) қосылған. Мешіттің айналасында табылған құлпытастардың көптігі бұрын құрылыс маңында үлкен зираттың болғанын көрсетеді.

Осман дәуірі

Құрылыс сұлтан Абдулмежид дәуірінде, Танзимат Фермандысы жарияланар алдында 1839 жылы жөндеуге алынғаны, ал 1848 жылы жөнделгені белгілі. II Абдулхамид дәуірінде болса, 1900 жылдың мамырында сұлтанның еркімен басталған кең ауқымды жөндеу процесі шамамен 2-3 жыл жалғасқаны және ең кеш дегенде 1903 жылдың қарашасында аяқталып, Визеде өткен ресми рәсіммен ашылғаны айтылады.

Құрылыстың мұнарасын 1912 жылы Бірінші Балқан соғысы кезінде болгар әскері қиратқан.

Республика дәуірі

1952-1953 жылдары Уақыфтар аймақтық басқармасы оны қалпына келтіруді жоспарлағанымен, бұл жоспар іске асырылмады, кейінгі жылдары мешіт жамағатынан айырылып, тасталып кетті. 1979 жылы Эдирне Уақыфтар аймақтық басқармасы бастаған жұмыстар 1983 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты жартылай тоқтатылды. Осы жұмыстар кезінде жасалған араласулар маңызды археологиялық мәліметтердің жоғалуына себеп болғаны да айтылады. Сонымен қатар осы жұмыстар кезінде алаңда одан да көне шіркеуге тиесілі деп есептелетін жартылай шеңберлі жоспарлы кірпіш апсида қалдығы табылды. 1995 жылы Фракия университетінен Озкан Эртуғрул сәулеттік анықтау мен тазалау жұмысын жүргізді. Нартекс бөлігін тазалау кезінде дұға етіп тұрған тұлғаның бейнесі бар жақсы сақталған фрескалар табылды, бірақ бұл фрескалар бүгінгі күнге дейін жетпеді.

2000-жылдары құрылыста ауқымды жөндеу мен қалпына келтіру жобасы жүргізіліп, мұнарасы қайта тұрғызылды және бүгінде ол ғибадатқа ашық жағдайға келтірілді. Осы жұмыс барысында құрылыста елеулі өзгерістер жасалғаны, қолда бар археологиялық деректердің жоғалғаны, қирау жағдайындағы нартекс қатпарының бұзылып қайта салынғаны, ғимараттың батыс жағында жиналған топырақты қазу кезінде бұрын анықталған 18 қабірдің, сәулет бөлшектері мен қабырға қалдықтарының жойылғаны туралы сын пікірлер айтылды.