Géza Gárdonyi Memorial Museum

Гардони Геза мемориалдық музейі — Гардони Гезаның Эгердегі үйінде жабдықталған, 1952 жылы ашылған әдеби мемориалдық орын, онда жазушы 1897 жылдан 1922 жылы қайтыс болғанға дейін өмір сүріп, шығармашылықпен айналысқан. Гардони көшесі 28-үйде жұмыс істейтін музей Добо Иштван атындағы қамал музейінің құрылымдық бөлімшесі болып табылады. Бұрынғы музейтанушысы Коромпаи Яноштың қызметінің арқасында дерлік түпнұсқа қалпында қалпына келтірілген, жазушының бұрынғы жиһаз бұйымдарынан, жабдықтарынан, естелік заттарынан және кітапханасынан құралған тұрақты көрме келушілерін күтеді.

Тарихы

1891 жылдан кейін Будапештте журналист болып істеген Гардони астананың қоғамдық өмірінен көңілі қалып, өзіне ауылда тұрғылықты жер іздеді. 1896 жылдың қазанында ол Эгерге барды, әрі достарының қолдауымен 1897 жылдың 10 ақпанында 750 форинтке Эгер қамалынан шығысқа қарай орналасқан Шанц кварталында, Хохер төбешігінің беткейінде тұрған Такач көшесіндегі шаруа үйін сатып алды. Наурыз айының соңында қайта құру жұмыстары басталды, оның барысында үй қабырғалары көтерілді, кіші терезелер үлкенге ауыстырылды, сондай-ақ төбеге жаңа қыш жабын жасалды. Жазушы анасымен және екі үлкен ұлымен — Шандор мен Йожефпен бірге 1897 жылдың 22 маусымында Эгерге көшіп келді. Үй дәстүрлі үш бөлікті шаруа үйлерінің жоспарлау ерекшелігіне сәйкес, оңтүстік бетінде созылған верандадан, ішінде бір кіреберіс бөлмеден (дәлізден) және одан сол мен оң жаққа ашылатын бір-бір бөлмеден тұрады. Көшеге және Эгер қамалына қараған сол жақтағы бөлмені жазушы өзі иеленді, мұнда ол өз жатын орны мен алғашқы жұмыс бөлмесін жасады, отбасының қалған мүшелері артқы бөлмені иеленді, ал кітаптарды, амалсыздан, бір-біріне үйілген кітап шкафтарымен дәлізге орналастырды.

Орын тапшылығы көп ұзамай айқын болды, оған қоса Гардонидің жұмысына көшеден келетін шу кедергі жасады. Сондықтан көрші учаскені сатуға ұсынған кезде ол мүмкіндікті бірден пайдаланды: оны сатып алып, отбасы үшін 1899 жылы жаңа үй салдырды. Сонымен қатар ол ескі үйдің артқы бөлмесін ұлғайтып, оны екі есеге дейін кеңейтті, әрі осы жерде жаңа жұмыс бөлмесін жасады, ал көшеге қараған бөлмені бұрынғысынша жатын бөлме ретінде пайдаланды. Ұзартылған бөліктің үстіне, төбеге терезе қаздырды, осылайша оның жұмыс үстеліне тікелей табиғи жарық түсетін болды. Көп ұзамай ол жатын бөлмесінің алдындағы жер жолағын да қаладан сатып алды және осылайша алынған аумақта алдыңғы бақша жасады, ал үйінің айналасындағы бағын нағыз дендропаркке айналдырды. Жиырма бес жыл бойы, 1897 жылдың жазынан бастап 1922 жылдың 30 қазанында қайтыс болғанға дейін жазушы осында өмір сүрді. Оның шығармашылық мұрасының тұрақты туындылары (Менің ауылым, 1898; Эгер жұлдыздары, 1901; Көрінбейтін адам, 1902; Құдай тұтқындары, 1908; Шунёгидің әкеміз-дұғасы, 1913; Иданың романы, 1920 және т.б.) осы шығармашылық Эгер оңашалығымен, «эгерлік отшелдігімен» байланысты.

Ол қайтыс болғаннан кейін ұлдары тұрғын үйдің жабдықтары мен естелік заттарын түпнұсқа қалпында сақтап қалды. Оның үлкен ұлы Гардони Шандор Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде де мұраны сақтап қалу үшін бар күшін салды, әрі оның ұмтылысының нәтижесінде ақыры 1952 жылы ескі үйде түпнұсқа жиһазбен және Гардонидің дерлік толық жеке кітапханасымен Гардони Геза мемориалдық музейі ашылды. Бір тұтас сақталған мұраның бір бөлігі — хат-хабарлар, жазбалар, құжаттар, газет үзінділері, жабдық заттары — сол кезде Добо Иштван атындағы қамал музейіне берілді, ал мемориалдық музейде Гардонидің он мың томға жуық жеке кітапханасы мен үйінің негізгі жабдық заттары қалды. 1962 жылдан кейін Добо Иштван атындағы қамал музейінің әдебиеттанушы-музейтанушысы Коромпаи Янош Гардони мемориалдық орнының жинағын басқарып, кеңейтіп отырды, мұраны тізілімге алу және жүйелеу жұмысын жүргізді. Бұрын кең көлемді болған Гардони бағы XX ғасыр бойы бөліктерге бөлінді, бірақ сақталған бақтың бірнеше ағашы мен бұтасын Гардонидің өзі отырғызған. Гардони ұлдарына салынған жаңа үй бұзылды, оның орнында бүгінде заманауи тұрғын ғимарат тұр.

Тұрақты көрмесі

Келуші үйге кіреберіс бөлме арқылы кіреді, онда қабырға бойымен тізілген, жазушының мұрасынан сақталған кітаптар, түптелген мамандандырылған журналдар мен музыкалық шығармалар жинақтарына толы кітап шкафтарының жанында, жазушының Йожеф атты ұлының суреттелген портреті мольбертте тұр. Сондай-ақ мұнда Гардонидің Константинополь, Франция және Италия сапарларына, тарихи романдарына материал жинау үшін алып жүрген жол чемоданы бар. Сол жаққа ашылатын бөлме жазушының көшеге қараған, екі терезелі жатын бөлмесі болды. Мұнда оның қарапайым мыс төсегі — ол кейінірек оның өлім төсегі де болды — сақталған, сондай-ақ екі терезенің арасында кішірек ойылған жұмыс үстелі бар. Бұл 1897 жылы Эгерге көшіп келгендегі оның алғашқы жазу үстелі болды, осында ол «Менің ауылым» әңгімелерін және «Эгер жұлдыздарын» жазды. Үстелде оның әшекейлі музыкалық сағаты тұр, ал оның үстінде қабырғада Мункачи Михайдың «Мәсіх Пилат алдында» атты панносының үзіндісі Гардонидің өз қолымен жасалған көшірмесінде ілулі тұр. Жатын бөлменің төсек жағындағы қабырғасы, сондай-ақ киім шкафтарының есік тақталары да жазушының әуесқой суретшілігінің куәгерлері болып табылады: мұнда оның пейзаждарымен қатар ағалары мен ұлдары туралы жасалған портреттік суреттер де бар. Бөлменің басқа жабдық заттары — жазушының сүйікті пианиносы, фаянс жуыну шкафы, шойын пеші, сондай-ақ Константинополь сапарынан әкелінген алып шығыс кілемі.