Gőte Pothole

Gőte-zsomboly — Aggtelek ұлттық паркінің аумағында орналасқан үңгірлердің бірі. Бұл үңгір Aggteleki-karszt пен Словак карстінің басқа үңгірлерімен бірге 1995 жылдан бері Дүниежүзілік мұра тізіміне кіреді.

Сипаттама

Үңгірдің кіреберісі Alsó-hegy үстіртінде, Vecsem-bükk шыңынан 74° бағытта, 460 м жерде, XII.43.2-нөмірлі шекара тасынан оңтүстікте, шамамен 650 м жерде, аса қатаң қорғалатын аумақта орналасқан. Jóbarát-zsomboly жағынан келгенде, қызыл T белгісімен белгіленген турист соқпағынан (басқаша аталуы — шыңыраулар оқу соқпағы) солда, Cickány-zsomboly шыңырауының дәл жанында, одан оңтүстік-шығыста, бір деңгейде, 20–30 м жерде, карст ойысының солтүстік-батыс бетінде Gőte-zsomboly кіреберісі бар. Jóbarát-zsomboly шыңырауынан солтүстік-батыста, 250 м жерде орналасқан. Карст ойысының түбінде Töbör-alji-hasadék жарықшасы бар. Gőte-zsomboly Cickány-zsomboly шыңырауымен бірдей карст ойысында орналасқан, ал оның кіреберісі Cickány-zsomboly кіреберісінен кішірек.

Оның кіреберісі тік бағытты. Үңгір орта триас wettersteini әктасында түзілген. Көлденең созылымы 25 м болатын үңгірде тамшытас пен бұршақтасты да байқауға болады. Рұқсатсыз аралауға болатын үңгірді қарау үшін арқан техникасы жабдықтарын қолдану қажет. Оны аралау үшін 10+15 м арқан пайдалану ұсынылады.

Үңгір ғылыми әдебиетте 66 (Kósa 1992), Göte-zsomboly (Vlk 2016), V/13 (Bertalan 1976) және V-18 (Kósa 1992) атаулары мен белгілерімен де кездеседі. Үңгір алғаш рет Gőte-zsomboly деп 1969 жылы ғылыми әдебиетте аталды.

Зерттеу тарихы

1967 жылдың маусымында Kósa Attila шыңырауды 10 м тереңдікке дейін ашты, содан кейін 1967 жылдың маусымында Domokos A., Frojimovics Péter, Kósa Attila және Varga Mária үңгірді өлшеді. Kósa Attila өлшеу негізінде үңгірдің жоспар картасын және 2 тік ұзына бойғы қима картасын құрастырды, оларды Haász Éva сызды. 1969 жылғы Karszt és Barlang журналында Gőte-zsomboly ішінде ілінген кіші тағатұмсықты жарғанат көрінетін фотосурет жарияланды. 1971 жылдың маусымында Müller Pál мен Szenthe István шыңырау кіреберісінің жанынан ірі Megalodontodae немесе Megalodontidae қимасын тапты.

Dénes György-дің Karszt és Barlang журналының 1974 жылғы санында жарияланған мақаласы Gőte-zsomboly атауын елдегі үңгір атау беру тәжірибесіне байланысты атап өтеді. Bertalan Károly-дың 1976 жылы аяқтаған қолжазбасындағы 90-нөмірлі карточкада Gőte-zsomboly (V/13) Alsó-hegy тауында, Bódvaszilas поселкесінде орналасқаны жазылған. Gőte-zsomboly кіреберісі Banán-zsomboly шыңырауынан оңтүстікте 350 м жерде, көк крест белгісімен белгіленген турист жолының батыс бетінде, үлкен бетілік опырылымда орналасқан. Оның кіреберісі Cickány-zsomboly шыңырауымен бірдей карст ойысында. Тереңдігі 11,3 м әрі бір ғана тік арнадан тұратын Gőte-zsomboly шыңырауында көп бұршақтасты байқауға болады. Қолжазбаның үңгірді сипаттайтын бөлігі 1 қолжазба негізінде жазылған. 1977 жылдың 30 қаңтарында дайындалған және үңгірдің 1975 жылғы тамыз айындағы аралауына негізделген спелеографиялық далалық есеп бойынша, шыңыраудың жоспар бойынша ұзындығы 7 м, нақты ұзындығы 20 м, көлденең созылымы 7,5 м, тік созылымы 11,3 м.

1977 жылғы Karszt és Barlang журналында жарияланған мақалада Венгриядағы биологиялық зерттелген үңгірлердің географиялық орналасуын көрсететін Венгрия картасы бар. Картада биологиялық өңдеу үстіндегі Gőte-zsomboly шыңырауының географиялық орналасуы көрсетілген. Журналдың 1977 жылғы арнайы санына мақаланың ағылшын тіліндегі нұсқасы енгізілді. Бұл мақалада да Gőte Shaft деп аталған үңгір көрсетілген карта жарияланды. 1984 жылы шыққан Magyarország barlangjai кітабында Венгриядағы биологиялық зерттелген үңгірлердің географиялық орналасуын көрсететін Венгрия картасы бар. Картада биологиялық өңдеу үстіндегі Gőte-zsomboly шыңырауының географиялық орналасуы көрсетілген. Басылымның ұлттық үңгірлер тізімінде Aggteleki-karszt аймағындағы үңгір Gőte-zsomboly атауымен, V/13 атау нұсқасымен көрсетілген. Тізіммен байланысты, Aggteleki-karszt пен Bükk тау жотасы үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабты картада үңгірдің географиялық орналасуын көруге болады. 1990 жылы Vörös Meteor TE Diogenes Barlangkutató Csoport тобының үңгірді зерттеуге рұқсаты болды.

1992 жылғы Karszt és Barlang журналында жарияланған, Alsó-hegy тауының Венгрия жағындағы карст ойыстарын, шыңырауларын және опырылымдарын көрсететін сызбада үңгірдің географиялық орналасуы көрсетілген. 1992 жылы шыққан Alsó-hegyi zsombolyatlasz кітабында, Alsó-hegy үстіртінің Венгрия жағын көрсететін карталардың бірінде оның орны белгіленген. Басылымда үңгірдің 1967 жылы жасалған карталары жарияланды. Карталар көрсетілген бетте басқа деректермен қатар үңгірді атайтын 4 әдеби еңбек көрсетілген. 1992 жылы MAFC Barlangkutató Csoport онда жаңа бөлік тауып, 25 м тереңдікке дейін түсті. Сол жылы топ үңгірдің нобай ұзына бойғы қима картасын дайындады. Үңгір 1995 жылдан бері Aggteleki-karszt пен Словак карстінің басқа үңгірлерімен бірге Дүниежүзілік мұра тізіміне кіреді. Ол 1995 жылы өткен II. Lakatos Kupa жарысының мүмкін бір бағдар нүктесі болды. Жарыс бағдарламасындағы 24 шыңыраудың ішінде Gőte-zsomboly ең танымалдарының бірі болды, оған жарыстан тыс та саяхат жүргізу қажет болды.

Nyerges Attila 1997 жылы дайындаған дипломдық жұмысы бойынша, тереңдігі 25 м Gőte-zsomboly Alsó-hegy тауының Венгрия жағындағы бөлігінің тереңдігі бойынша 22-ші үңгірі. 23-ші орындағы (Bába-völgyi 4. sz. víznyelőbarlang) да 25 м тереңдікте. Gőte-zsomboly 1999 жылғы Lakatos Kupa жарысының бір өткізу орны болды. 2008 жылдың 27 қыркүйегінде өткен XV. Lakatos Kupa басылымында 56 м ұзындықта және 25 м тереңдіктегі үңгір ретінде көрсетілген. Кітапшада үңгірдің 1992 жылы сызылған нобай ұзына бойғы қима картасы жарияланды. Ол жарыстың мүмкін бір бағдар нүктесі болды. 2015 жылы Barrandien Barlangkutató Csoport тобы үңгірді зерттеді. Сол жылы топтың екі мүшесі — Miroslav Hynšt және Daniel Balvín — шыңырауды қайта өлшеп, содан кейін үңгірдің ұзына бойғы қима картасы мен жоспар картасын сызды, себебі бұрынғы карталар толық емес, дәл болмаған. 2015 жылы жасалған карталар үңгірді 28 м тереңдікке дейін көрсетеді.