Hatvany Lajos Múzeum

Хатван қаласындағы Хатвани Лайош музейі қаланың тарихи орталығында, Кошут алаңында, Грассалькович сарайының қарсы бетінде, ескі сыра зауыты ғимаратында орналасқан.

Музейдің тарихы

Қала 1969 жылдың наурызында сәулетші-инженер Доктай Дьюланың жеке жинағы негізінде Хатван музейін құрды. Музейдің құрылтай құжатында төрт негізгі жинақтау және зерттеу саласы белгіленді: археология, этнография, бейнелеу өнері, өлкетану, алғашында тек уақытша болуы жоспарланған орында.

Жинақты дамытуда бастапқыда негізінен өлкетану және археологиялық аспектілер басым болды; бұл жұмыста екі жергілікті мұғалім, Немети Габор мен Санто Лоранд шешуші рөл атқарды.

1973 жылы Будапешттен жаңа директор — Ковач Акош (1943-2014) келді. Музейдің негізін қалаушы басшылары сияқты, ол да физикалық жұмысқа да қатысып, музейдің «бәрін білетін» қызметкері ретінде еңбек етті, бірақ үлкен жоспарлары да болды. Оның қызығушылығы негізінен венгр қазіргі заман бейнелеу өнеріне, сондай-ақ этнография мен фольклористиканың кейбір шекаралас салаларына (мысалы, қабырға кілемдері, қорқаулар, дене татуировкалары) бағытталды, соған сәйкес музейдің негізгі жинақтау бағыты да өзгерді.

Венгр қазіргі заман бейнелеу өнершілерінің арасында Хатван өз іс-шаралары мен көрмелерімен көп ұзамай өлкелік қажылық орнының мәртебесіне ие болды. Жиі айтылатын «3 Т мәдени саясатының» (қолдау көрсетілетін-төзімді-тыйым салынған) көлеңкеде қалдырылған көптеген суретшілері осында өз шығармашылығын көрсету мүмкіндігін алды, олардың арасында Корнисс Дежё, Роман Дьёрдь, Яковиц Йожеф және Веселски Бела болды. Корнисс Дежёнің өнер өміріне қайта оралуы тікелей хатвани музейдің арқасында болды. Көрмелер Кормош Иштванды, Надь Ласлоны, Тандори Дежёні, Вёрёш Шандорды, Куртаг Дьёрдьты, Видовски Ласлоны, Йени Золтанды шығармашылыққа шабыттандырды. Музейдің жетістіктері кәсіби ортада мойындау тапты, бірақ жергілікті қоғамдық өмірде, билік партиясының жергілікті басшылары арасында қарсылық тудырды.

Ковач Акош Хатвани отбасымен жемісті байланыс орнатты, әрі музей сол кезде бұрынғы Хатван музейі атауының орнына Хатвани Лайош есімін алды. Жинақтарға тек Хатвани Лайоштың ғана емес, отбасының басқа да белгілі мүшелерінің заттай естеліктері енгізілді. Ковач Акош Хатвани Лайоштың немере ағасы Лесна Анна атынан оның құнды мұрасын Нью-Йорктан елге әкелдірді.

Директордың редакциясымен «Хатвани Лайош музейінің дәптерлері» атты сериясының 10 томы жарық көрді, олар музейдің өлкетану зерттеулерін, мысалы Грассалькович сарайының тарихын зерттеуді, Ади Эндренің, Томас Манның және Йожеф Аттиланың Хатванда өткізген уақытын анықтауды жақсы құжаттайды. Осы зерттеулердің арқасында 1996 жылы қаланың бір мектебі Лесна Анна есімін алды.

Дегенмен, Ковач Акош 1984 жылы, негізінен жеке және саяси шабуылдардың салдарынан музейден кетуге мәжбүр болды. Оның жиі ауысатын мұрагерлері ортақ мәселеге — орын тапшылығына тап болды. Сол уақытқа дейін Ашық аспан асты сахнасының бұрынғы киім ауыстыру бөлмесінде жұмыс істеп келген музей 1986 жылы қайтадан «уақытша» қалалық басқарма ауласындағы барак ғимаратынан орын алды. Әрбір музей директоры Хатвани Лайоштың 1945 жылғы ұсынысын жүзеге асыруға тырысты — Грассалькович (Хатвани) сарайын мәдениет қызметіне беру және онда музейге орын беру. Көшу үшін толық жоспарлар әзірленді, бірақ жөндеу жұмыстары қаржы жетіспеушілігіне байланысты жүзеге аспады.

Ақыр соңында 1996 жылы жергілікті өзін-өзі басқару органы әлі де жөндеуді күтіп тұрған сарайдың орнына қала орталығындағы басқа бір бұрынғы Грассалькович мүлкін, атап айтқанда, «Сыра қайнату үйі» деп аталатын ғимаратты ұсынды. 1996 жылдың қыркүйегінен бері музей осы ғимаратта қызмет етеді, мұнда тұрақты және уақытша көрмелерді, сондай-ақ кеңселер мен қоймаларды орналастыруға болады.

Музей кейінірек — бәлкім саяси себептерге байланысты — Хатвани Лайош есімінен арылуға тырысты, әрі оның ресми атауы өзгертілмегенімен, ғимаратының қабырғасында «Хатван Құндылықтар қоймасы» және «Музей Серфёзде» деген жазулар көрсетілген.

Музейде тұрақты түрде құнды уақытша көрмелер ұйымдастырылады. 2020 жылдың жазында мекеменің басты тартымдылығы Пах Имренің Мункачи жинағының бір бөлігін көрсету болды.