Hevesi Füves Puszták (steppes) Protected Landscape Area

8199 гектар аумақты алып жатқан Хевеши шалғынды далалары ландшафттық қорық аймағы — Бюкк ұлттық паркі басқармасына қарасты, Тиса аңғары мен Матра тауы арасында орналасқан, еркін баруға болатын аумақ. Оның қиыршық тасты, құмды негізін солтүстіктен ағатын су ағындарының аллювийлі конустары қалыптастырған.

Орналасуы

Кишкёрей су қоймасынан шығысқа қарай орналасқан, жеті бөлек мозаикалы бөліктен тұратын бұл аймақ Фюзешабонь, Кишкёре, Порослo және Ясапати арасындағы аумақтарды қамтиды, ал қорғалатын аумақтар Хевеши жазығы, Хевеши жайылмасы, Дьёндьёши жазығы кіші өлкелерінде орналасқан.

Ландшафттық қорық аймағы 15 аумақ бірлігінен тұрады:

Пейи сортаңдары (Пей, Ясиваны және Тарнасентмиклош елді мекендерінің шекарасында)

Хамваярaш (Надь-фертё, Дьюя-дьеп, Гарабонт аумақ бөліктерімен, Тарнасентмиклош, Атань, Хевешвезекень, Кёмлё және Кишкёре елді мекендерінің шекарасында)

Надь-Ханьи далaсы (Дорманд пен Эрдётелек арасында)

Киш-Ханьи далaсы (Атань, Эрдётелек және Бешеньётелек ауылдарының шекарасында)

Чёрс арығы (Дорманд пен Эрдётелек арасындағы бөлігі)

Логo-парт (Керечeнд ауылының шекарасында)

Магаш-хатар (Тисанана ауылының шекарасында)

Порослои сортаңдары

Шаруди блогы

Хевеши шалғындары (Ханьи-эр өзенінің бір бөлігімен жанасады)

Пустафогач (Тарнамера, Эрк және Боцонад ауылдарының шекарасында)

Кетутькёз (Порослo)

Порослои шалғындары

Гёбёйярaш (Надьут, Компольт және Тарназсадань ауылдарының шекарасында)

Бенe террасасы (Надьут ауылының шекарасында)

Сипаттамасы

Оның өсімдік дүниесін сортаңдар құрайды. Сортаңдар мозаикалы тіршілік орталарын түзеді. Мұндағы лёсс шалғындары неолит дәуірінен бері пайдаланылады. Негізінен Порослo, Пей, Тисанана, Кёмлё, Эрдётелек, Атань шекараларында орналасқан жекелеген тіршілік орталарын ауыл шаруашылығы игерген аумақтар қоршап тұр. Бұл аумақтардың тән белгілері — сортаң шалғын қауымдастықтары, лёсс дала шалғындары, жусанды сортаң шалғындар. Бұл сортаңдардың көпшілігі ағашсыз дала, кей жерлерде негізінен акациядан тұратын шағын ағаш топтары кездеседі, бірақ сирек жерлерде осы жердегі бұрынғы кең көлемді жазықтық ағашты далаларды құраған құмды емен қауымдастықтарының дақтары да кездеседі. Сортаң далалардың құрғақ тіршілік орталарын кей жерлерде шағын бұлақтар немесе су тамырлары қиып өтеді, олар алайда бұлақтардың нашар су ағызуына байланысты үлкенді-кішілі батпақты, шалшықты сортаң тіршілік орталарына айналады, олардың жағаларын кей жерлерде сасы, қоға немесе тал-терек тоғайшалары қоршайды.

Бұл сортаңдардың басты құндылығын олардың бай өсімдік пен жануарлар дүниесі, әсіресе бай құстар дүниесі құрайды.

Өсімдік дүниесі

Аймақта 43 өсімдіктер қауымдастығы кездеседі, олардың ел бойынша 2-і жойылу қаупінде, 5-і нақты, 31-і әлеуетті түрде қауіп төнген, ал 5-і қауіп төнбеген деп саналады. Осы кезге дейін тіркелген өсімдік түрлерінің саны 850-ден асады. Соның ішінде 51 түрі қорғалады.

Сортаң далалардың тән өсімдіктері — шалғын түлкіқұйрығы (Alopecurus pratensis), тұзгүл (Limonium gmelinii ssp. hungaricum), жіңішке бетеге (Festuca pseudovina), мүйізді жоңышқа (Lotus corniculatus), шалғын инула (Inula britannica), сортаң астрасы (Tripolium pannonicum ssp.), олар көктемнен күзге дейін далаларда керемет түстермен құлпырады. Сортаңданған аумақтар арасына сыналанып кірген лёсс далаларының игерілген жерлерінің тән өсімдіктері — тоғай мойылшөбі (Salvia nemorosa) мен түйнекті пломис (Phlomis tuberosa). Ал ылғалдырақ шалғындарда, кішкентай су тоғандарының айналасында батпақты орхидея (Anacamptis laxiflora), батпақ шыламығы (Eleocharis palustris), күлгін қара тана шөбі (Symphytum officinale) өседі.

Хевеши шалғынды далалары ландшафттық қорық аймағында тіршілік ететін басқа да өсімдік түрлері мыналар: шалғын астрасы (Aster sedifolius), кедір-бұдыр сиырбұршақ (Astragalus asper), сабақсыз сиырбұршақ (Astragalus exscapus), ақ құсбасы (Cephalanthera damasonium), ұзын жапырақты құсбасы (Cephalanthera longifolia), кіші себетті ошаған (Cirsium brachycephalum), татар қырықбуыны (Crambe tatarica), қызыл жыланшөп (Echium russicum), батпақ элатинасы (Elatine alsinastrum), венгр элатинасы (Elatine hungarica), кең жапырақты нәзіргүл (Epipactis helleborine), Таллош нәзіргүлі (Epipactis tallosii), цилиндр себетті инула (Inula germanica), желекті нәзіргүл (Iris spuria), лай өсімдігі (Limosella aquatica), сызаттар (Linaria kocianovichii), жатаған лай шөбі (Lindernia procumbens), інжу гиацинті (Muscari botryoides), тышқан құйрық шөбі (Myosurus minimus), дақты орхидея (Orchis ustulata), сортаң қоцсорды (Peucedanum officinalis), түйнекті пломис (Phlomis tuberosa), жылан құйрық шөбі (Pholiorus pannonicus), жіңішке бақа жапырағы (Plantago tenuiflora), сортаң сарғалдағы (Ranunculus lateriflorus), сортаң қарғатырнағы (Sedum cespitosum), әртүрлі гургoлия (Seseli varium), Янка тарсоkaсы (Thlaspi jankae), сортаң жоңышқасы (Trifolium angulatum).

Жануарлар дүниесі

Далалардың құстар мен жануарлар дүниесі де бай. Мұнда ұя салатын немесе қоректенетін құстардың арасында қорғалатын, сирек кездесетін құс түрлері көп. Мысалы дуадақ, дала тауығы, немесе ылғалды шалғындарда, шалшықтарда тіршілік ететін шабаққұс, іркіт, қызылаяқ балшықшы, немесе сұр және қызыл теке, үлкен ақ қарқара, қоңыр батпақ бұқасы — олар да мұнда ұя салады. Сонымен қатар аумақта сортаң қызғышы, сортаң шағаласы, кекілік пен бөдене де тұрақты түрде балапан басады. Далалардың орман дақтарының ағаштарында көк және қызыл түрымтай мен соқыртышқаншы да ұя салады, ал лёсс бөліктерінде ара жегіш те кездеседі. Сүтқоректілердің ішінде ең жиі кездесетіні — жыртқыш құстардың басты тағамы болып табылатын сарышұнақ.

Төмендегі түрлерді қорғау өлкенің басты міндеттерінің қатарына жатады:

дала бүркіті (Aquila heliaca)

күлгін сұр құладыны (Circus pygargus)

ителгі (Falco cherrug)

көк түрымтай (Falco vespertinus)

дуадақ (Otis tarda)

соқыртышқаншы (Coracias garrulus)

Мәдени құндылықтар

Аймақтағы адам жасаған ең көне ескерткіш — біздің заманымыздың IV ғасырында салынған Чёрс арығы, оның бір бөлігі ландшафттық қорық аймағының құрамына кіреді. Сол дәуірлерден өлкеге тән қорғандар, курғандар да қалған. Аумақтың бәлкім ең маңызды мәдени-тарихи, этнографиялық ескерткіштерін XIX ғасырдағы шаруа шаруашылығының іздерінен, естеліктерінен табуға болады, мысалы атаньдағы Әтеш үйі, порослои немесе сихалми өлкетану үйлері. Хевеш қаласындағы Казино, Ременьик усадьбасы, Хевешвезекеньдегі Салгхари сарайы, Тарнамерадағы Алмаши сарайы немесе Порослодағы Ретли усадьбасы мен кетутькёзідегі Граефл сарайы да көрікті жерлер болып табылады.