Hévíz Springcave

Хевиз бұлақ үңгірі — Венгриядағы аса қатаң қорғауға алынған үңгірлердің бірі. Үңгір де, оның атауын алған Хевиз қаласы да белгілі емдік көлмен танымал. Бұл — Зала төбелі өңірінде орналасқан жалғыз аса қатаң қорғалатын үңгір.

Сипаттамасы

Үңгір Хевиз көлінің түбінен 38 метр тереңдікте, көл түбінде жасырынған бұлақ кратерінің қабырғасында ашылады. Ол шамамен 70×90 м² ауданды, биіктігі 14 м және диаметрі 17 м домалақ пішінді залдан тұрады. Үңгір кірмесі арқылы минутына 30–40 мың литр су беретін, температурасы 38 °C бұлақ ағып шығады. Су жоғарғы триас негізгі доломитінен көтеріліп, карст жынысы мен оны жауып тұрған паннон сазы мен құмтасының шекарасы арқылы көлге құяды. Бұлақ құбыры, сірә, жарылым сызықтары бойымен көтерілген ыстық судың саз бен құмтас қабаттарын біртіндеп шайып, үгітіп, ойып шығаруынан пайда болған.

Бұлақ саңылауы арқылы шығып, көл суын толықтырып тұратын температурасы 38,8 °C емдік су екі түрлі температурадағы судың араласуынан пайда болады. Үңгірдің тұнба белдеуінің шығыс жағында, 43 мен 40 м аралығында 17,7 °C, ал батыс жағында, 46 м тереңдікте 41,5 °C су көтеріледі. Ыстық судың көтерілу нүктесінің маңынан сарғыш, металдай жылтыраған марказит түйіндері және салмағы 5–6 кг-ға жететін марказит кесектері табылған, олардың беті бұлақтың қозғалмалы құмынан жиі жылтыратылып тегістелген.

Дәл осы жерде, судың ағыны ең күшті болатын тұста қабырғаларды қалыңдығы 3 см ашық қоңыр түсті, желімтәрізді қабат жауып тұрады, ол жылу сүйгіш сәуле саңырауқұлақ түрлері мен басқа бактериялардың бірлестігінен тұрады. Үңгір төбесінен ұзын ақ жіпшелер салбырап тұр, олар да, сірә, бактериялар шығар, ал ыстық су беткейге көтерілетін кратердің тік қабырғасында ені шамамен 3–4 м жіпшелі көк балдырлар кездеседі. Су астылатушылар кратер қабырғасының бірнеше жерінде, 26–30 °C су ішінде 2 м² беткейді жауып тұрған тұщы су губкасын тапты.

Үңгір әдебиетте мынадай атаулармен де кездеседі: Amphora-forrásbarlang (Eszterhás 1984), Anphora-forrásterem (Eszterhás 1984), Hévizi-forrásbarlang (Eszterhás 1984), Hévizi tó forráskrátere (Eszterhás 1984), Héviz Spring Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989), Hévízi-forrás-barlang (Fleck, Vid 1982), Hévízi-tó forrása (Kordos 1984), Hévízi-tó forrásbarlangja (Kovács 2003), Hévízi-tó forráskrátere (Kordos 1984), Hévízi-tó forrás-szája (Kovács 2003), Hévízi-tói-barlang (Kordos 1984), Hévízi-tói-forrásbarlang (Kordos 1984) және Plózer István-barlang (Kordos 1984).

Зерттелу тарихы

Көлдің алғашқы картасы 1769 жылы жасалған, бірақ онда қазіргі пішінін тани алмайсыз. Кейінірек, 1864–1869 жылдар аралығында (көл жағасындағы моншалар салынған кезде) кестхейлік сәулетші Хенц Антал (Hencz Antal) көлді егжей-тегжейлі өлшеп, тереңдігін 43 м деп анықтады. 1907 жылы Йордан Карой (Jordán Károly) көл түбінен үлгілер алып, сол кезде-ақ бұлақ үңгірінің бар екенін болжаған. 1908 жылдың қаңтарында Лоци Лайош (Lóczy Lajos) шақыруымен Фиуме қаласындағы Венгрия Корольдік Теңіз басқармасының су астылатушысы небәрі 22 м тереңдікке дейін түсе алды, бірақ кратердің тік қабырғасынан бірнеше жарық пен қуыс тапты, олардан оның бақылауынша су атқылап шыққан. Сол жылы Фиумеден тағы үш су астылатушы келіп, 12 және 8 м тереңдіктен су үлгілерін алды. Венгрияда бұл екі сүңгу — үңгірлерді зерттеу мақсатындағы алғашқы сүңгулер болды, себебі көлдің батыс жағында су астылатушылар бірнеше тар үңгір жолын байқаған.

1953 жылы, кейін 1958 жылы жүргізілген жаңа сүңгулер бұлақ кратерінен ыстық пен суық судың әртүрлі нүктелерден атқылап шығатынын анықтады. 1958 жылдан бергі сүңгулер негізінде негізгі бұлақ тобы 38 м тереңдіктегі тік жартас қабырғасының түбінде орналасқаны бірте-бірте айқындала түсті.

1972 жылы Су тасқыны мен ішкі суларды қорғау жөніндегі орталық ұйымның (OVH) атынан Ковач Дьёрдь (Kovács György) мен Плозер Иштван (Plózer István) бұлақ кірмесін бітеп тұрған көп мөлшердегі қоқысты алып тастауға кірісті. 16 наурызда сүңгіп түскенде алынған ағаш қалдықтарының орнына артындағы тұнбамен бірге жаңалары сырғып түскенін байқады. Су атқылауы бұлаққа қарама-қарсы сол жақта анық көрінді. Су астылатушылар бір-біріне көмектесіп, қоқыстардың арасынан ашылған бұлақ саңылауына сығылып еніп, судың көлденең үңгір жолынан шығатынына таңғалды. Қоқыспен бітелген саңылаудың ені шамамен 2–3 м, биіктігі 0,6–0,8 м болды. Дәліз шамамен 10–15 м ұзындыққа дейін көрінді, қабырғалары 1,5–2 м-ге дейін тарылды, бірақ жолдың төбесі көтеріліп, дәліздің соңы қараңғылықта жоғалып кетті.

Хевиз көліндегі үңгірді зерттеуді VITUKI тапсырысы бойынша 1975 жылы Плозер Иштван (Plózer István) басшылығымен Amphora су астылатушылар клубының 5 зерттеушісі — Эмбер Шандор (Ember Sándor), Ковач Дьёрдь (Kovács György), Силадьи Карой (Szilágyi Károly), Надь Янош (Nagy János) және Кёвеш Бела (Köves Béla) жалғастырды. Олар бұлақ аузының өте тар және қауіпті саңылауына еніп, температурасы 38,8°C, минутына 30–40 мың литр су беретін бұлақтың ағынына да қарсы тұруға тура келді. Тар кірмеден кейін биіктігі 14 м, диаметрі 17 м кең зал басталды, оны Amphora залы деп атады. Ортасында, 40–41 м тереңдікте тұнба белдеуі оны екіге бөліп, шығыс жағында кішірек, батыс жағында үлкенірек ойыс жасайды. Зерттеушілер алдында ғасырлар бойғы жұмбақ түпкілікті шешіліп, Хевиз көлінің суы қос бастаулы — ыстық және суық карст суларынан құралатыны болжам ғана емес, нақты дерек ретінде дәлелденді.

VITUKI тапсырысы бойынша суық және ыстық судан үлгілер алынып, олардың абсолютті хронологиялық талдауы 8 мен 12 мың жас аралығында екенін көрсетті. Плейстоценнің соңында жылынудың әсерінен еріген мұз қалпақтарының суынан пайда болған жауын-шашын Баконь өңіріне түсіп, тереңге сіңіп, минералды заттармен байып, кейін емдік су ретінде беткейге шыққанға дейін дәл осыншама уақыт өткен. Хевиз көлінің емдік қасиетін сақтап қалу үшін келесі жылдары су астындағы зерттеулердің жалғасуы кездейсоқтық емес — жалпы сүңгу уақыты шамамен 300 сағатқа жеткенде бұлақ кратерінің үңгірлерін дәл картаға түсіру мүмкін болды. Үлкен үңгірден басқа, кратердің батыс қабырғасында түтік тәрізді үңгірлер бар екені, олардың табанын қалыңдығы 15–20 см тұнба қабаты жауып тұратыны анықталды. Тіпті 1972 жылдың өзінде бірінші қуысқа 25 м, екіншісіне 17 м, үшіншісіне 15 м жүзіп өте алған. Ешбір жерден тармақталу табылмай, жолдар тарыла беріп жалғасқан.