Hissar State Nature Reserve

Hisar Мемлекеттік Қорық Узбекистанның Қашқадария облысында, Хисар тау жоталарының батысында (Яқкабоғ және Шахрисабз аудандарының тау аймақтарында) орналасқан. Ол (1983) жылы Кызылсу (1975) және Мироғи (1976) табиғи қорықтарының негізінде құрылды. Оның ауданы 80 986,1 га, оның ішінде 12 203 га ормандар, 2 745 га шөптесін жерлер, 17 м су нысандары. Ол Хисар тау жотасының табиғи ландшафт кешендері мен экожүйелерін сақтау мақсатында құрылды. 870-нан астам өсімдік түрі (Узбекистанның Қызыл кітабында тіркелген 35-тан астам дәрілік өсімдіктер, мысалы, қылшық қапшық, қисық шипалы қапшық, Бутков астрагал, ақ ақонит, Ошанин пияз, анзур пияз), 140-тан астам құс және жануар түрі (қара барс, Түркістан қасқыр, қоңыр аю) бар. Хисар Табиғи Қорықтың флорасы 910 түрден тұрады, оның ішінде 250-ы дәрілік және азықтық өсімдіктер, 80-і Памир-Алой флорасының эндемикалық өкілдері, 30-ы Узбекистанның Қызыл кітабында тіркелген сирек түрлер. Хисар Қорықтың фаунасы 32 сүтқоректі, 215 құс, 19 рептилия және амфибия, 2 балық, 950 сүтсіз жануар түрінен тұрады. Олардың ішінде 10 сүтқоректі, 17 құс, 1 балық және 6 жәндіктің түрі Узбекистанның Қызыл кітабында, 5 жергілікті жануар түрі Халықаралық Табиғатты Қорғау Одағының Қызыл кітабында тіркелген. Хисар Табиғи Қорық көріністерімен, әртүрлі ойықтары бар карсттық төбелері, таулары, көлдері және сарқырамаларымен танымал. Қорық аумағында он шамамен табиғи ескерткіштер мен бірнеше тарихи нысандар, соның ішінде Амир Темір үңгірі және Хазрет Сұлтан тауы сияқты бірнеше қажылық орындары бар.

Тарих

1975 жылы Кызылсу тауы және шырша қорық Хиссаро-Алойдың етегінде құрылды.

1976 жылы Кызылсу маңында тағы бір табиғи қорық – Мироғи – құрылды. Оның міндеттеріне Өзбекстандағы ең ірі Севертсов мұздығы және Шахрисабз, Кітаб және Яқкабоғ’ аудандарына су жеткізетін Қашқадарияның жоғарғы бөлігі, сондай-ақ бақша шаруашылығы үшін маңызды аймақ болып табылатын Қарши шөлі қорғау кіреді.

1983 жылғы 9 қыркүйекте екі қорық біртұтас Хисар қорғысына біріктірілді. Сол кезде оның ауданы 76 889 гектарға тең болды.

2020 жылғы жағдай бойынша қорықтың ауданы 80 986,1 гектарды құрайды. 2020 жылғы 18 ақпанда ең көп келушілерге ие табиғи нысандар (Хазрет Сұлтан таулары, Суфтушар сарқырамасы, Әмір Темір үңгірі) айналасында жалпы ауданы 2000 гектарды құрайтын қосымша қорғау аймағы құрылды. Қорық Өзбекстанның Табиғатты қорғау мемлекеттік комитетінің бақылауында.

Климат

Хисар мемлекеттік қорықтың аумағы Орталық Азияның ең ыстық аймақтарының бірінде орналасқан, құрғақ субтропикалық климаттық белдеуге жатады. Қорық шекарасына ең жақын Шахрисабз қаласында орташа жылдық температура +16 °C, ал максималды температура +50 °C құрайды. Сонымен қатар, қорықтағы климат таулы сипатқа ие, бір аймақтың биіктігіне байланысты ауа температурасының елеулі айырмашылықтары болуы мүмкін. Жалпы алғанда, қорық аумағының климаты қатты континенталды, орташа суық, жауынды қысты, ұзақ жауынды көктемді және өте ыстық, құрғақ жазды сипаттайды.

Қорықтың ең төменгі бөліктерінде орташа жылдық температура +14 °C, қыста орташа айлық температура 0 °C-дан төмен. Ең ыстық ай – шілде айының орташа температурасы +30 °C. Тау аудандарында тіркелген температура өзгерістері қаңтарда -25 °C, шілде айында +38... +40 °C. 1800–2400 м биіктікте негізгі температуралардың қосындысы 30-35 °C-тан асады. Бұл аймақта жылы күндердің жалпы ұзақтығы 200 күннен аспайды. 3200–3400 м биіктікте орташа жылдық ауа температурасы +5 °C-тан төмен түседі, ең ыстық айларда (шілде, тамыз) орташа температура +10 °C-тан аспайды. Мұнда жылы климат тек +5 °C-тан жоғары температурамен 50–100 күн ғана созылады. Хисар қорықтағы қар сызығы 4100 м биіктікте, бірақ төменгі бөліктерде кейде жазда еритін кішкентай мұздықтар мен қар шоқтары кездеседі.

Хисар қорықтағы орташа жылдық жауын-шашын 550–750 мм аралығында, биіктікке байланысты өзгереді. Бұл көрсеткіштің 64 пайызы жылдың суық күндеріне сәйкес келеді. Қыс төменгі жерлерде 2–2,5 ай созылады, ал жоғары жерлерде әлдеқайда ұзақ. Жылы маусымда төменгі тау белдеуінде жауын-шашын көбінесе салыстырмалы түрде төмен температуралы айларда жауады, мамырдан қыркүйекке дейін мұнда шамамен жауын-шашын болмайды. Тау аудандарында жазда уақыт отырысында жауын-шашын болады. Тау рельефінің табиғи орналасуы жергілікті желдердің пайда болуына себеп болады. Бұл желдер күннің уақытына байланысты бағытын өзгертеді. Түнде жел таудан алқаптарға қарай соғады, ал күндіз ауа массасы алқаптың төбелеріне қарай соғады.