Il Arslan Mausoleum

Ескерткіш орналасқан жері: Даңқұм облысының Көнегерең ауданы.

Ескерткіш кезеңі: б.з. XII ғасыр

«Көнегерең қаласында салынған ескерткіштер халқымыздың ұлттық мақтаныш жолында қалған түп нұсқалар болып табылады. Бұл жерде Иль-Арсланның, Текешінің, Неджмедин Кубранның, Сұлтан Алынның, Төре бек ханымның, Пиряр Уәлинің кұмметтері, Гутлы Темірдің мұнарасы және басқа ескерткіштер бір-бірінен қайталанбайтын таңқаларлық көріністермен таң қалдырады.»

Түркістанның алғашқы Президенті Ұлы Сапармұрат Түркменбашы

Бұл ескерткішке дейін жергілікті халық Фахреддин Разымен байланыстырып келген, бірақ шын мәнінде Хорезм шахы Иль-Арсланның. Дұрыс, Фахреддин Разы өзінің діни уағызшылық қызметі бойынша белгілі бір кезеңдерде Үргенжде өмір сүрген. Бірақ, хорезмділер діни талапта да, ақыл мен ерік жүргізуден тұратын философиялық ағымға жүгінгендіктен, ғалым Фахреддин Разы олармен қарама-қайшы болып, Хырат қаласына көшіп кетеді. Ол Хыратта 606 жылы (1208 жылы) қайтыс болып, сол жерде де жерленеді. Оның, Оңтүстік Хырат қаласындағы мазары кеңінен белгілі.

Архитектура мәліметтері ескерткіш XII ғасырдың соңы, тіпті орталарымен даталауға мәжбүр етеді. Құрылымның көлемі, сәулет безендірілуі және қалыңдығы оны сол уақыттың Үргенжінің қандай да бір аса маңызды әрі мәртебелі адамының атымен байланыстыруға мүмкіндік береді. Сол кезеңдегі осындай адам болса, тек билеуші Текешінің әкесі Хорезмша Иль-Арслан (1156-1172 жылдар) ғана болуы мүмкін.

Арамгехтің кішірек, бірақ өте сәнді безендірілген кіреуі шығыста бағытталған. Кіреудің және оның үстіндегі екі терезенің айналасы ойшылдықпен «П» әрпі пішініндегі суреттер мен түрлі сызықтармен безендірілген. Арабша жазу «ислими» деп аталатын кесте арқылы оралған, жазудың сөздері «кәди гүл» және «бурч гүл» деген ойшылдықтармен безендірілген.

Арамгехтің қабырғасының басталатын жері он екі бұрышты етіп салынған. Қабырғаның тасын жасыл сырықты кірпіштермен жабылған. Жасыл сырықты кірпіштер сарымтыл кірпіштермен қатарланып, көкжиекке ұмтылып, аспанға атылатын теңіз толқындарын еске салады. Қабырғаны көтеріп тұрған он екі бұрышты ілмек те сырықталған кірпішшелермен безендірілген. Сол кірпішшелердің үсті мен асты тағы да жасыл және сарымтыл кірпіш бөліктерімен «алача» кестесінде безендірілген. Он екі бұрышты ілмекте төрт жаққа бағытталған төрт терезе орналастырылған.

Бұл ғимараттың ерекшелігі тек қабырғаның және қабырға ілмегінің он екі бұрышының шығарылуында ғана емес, сондай-ақ нашар ойшылдықтардың салынуында да. Шығыстағы қабырға бұл ғимараттың алдыңғы бетін құрайды. Егер XII ғасырдан кейін бір ғимараттың бетін, яғни негізгі бетін арнайы белгілеу үшін төрт қабырғаның бірін жоғары көтеріп, сол қабырғаға тақтайша кіреуі жасап, сол қабырғаға «пештек» деген атауды берсе, Иларсланның арамгехінде сол әдіс әлі қолданылмаған. Сөйлесіп отырған ғимараттың бетін тек безендірушілер арқылы ашық көрсетіледі. Осы ерекшелігімен Иларсланның мазары Орталық Азия архитектурасының тарихында өз дәуірінің бірегей үлгісі болып, ерекше орын алады.