János Tornyai Museum

Торняй Янош мұражайы (Торняй Янош мұражайы және мәдени-ағарту орталығы) (Ходмезёвашархей, Доктор Рапчак Андраш к-сі, 16–18; құрылған жылы: 1904–1905)

Құрылуы

ХХ ғасырдың басында Ходмезёвашархейде көрнекті суретшілер — Торняй Янош, Эндре Бела, Руднаи Дьюла жұмыс істеді. Өз өнерімен айналысумен қатар олар жазушы және этнограф Кишш Лайошпен бірге жергілікті халық өнері құндылықтарын жинады. Мұражай құруға Кишш Дьюланы ынталандырды. Сәттілік те қолдады: астық конъюнктурасы арқасында дамып келе жатқан базар қалада 1904 жылы өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы көрмесі өткізілді. Қонақтарға арналған демалыс бөлмесін жабдықтау Торняй Яношқа тапсырылды, бөлме халық өнері заттарынан (боялған жиһаз, керамика, кесте) жабдықталды. Өнеркәсіп жәрмеңкесі аяқталған соң демалыс бөлмесін жоюға қимады, Торняй қала басшыларына жабдық заттарды иелерінен сыйға сұрауды, ал болмаса сатып алып, мұражай құруды ұсынды. Оның ұсынысын қала басшылығы қабылдады, осылайша 1904–1905 жылдары Ходмезёвашархей мұражайы құрылды, оның директоры Кишш Лайош болды.

Жинақтың тарихы

Кишш Лайошның еңбекқор жұмысы арқасында мұражай жинағы сыйлықтар мен сатып алу арқылы өсіп, бұрынғы орнына сыймай, жинақ үшін әрдайым үлкенірек жаңа үй-жайлар жалдауға тура келді. 1912 жылы еңбекқор этнограф Кишш Лайош Йоша Андраш мұражайынан тиімдірек ұсыныс алып, Ниредьхазаға көшті. Бұл қала үшін ескерту белгісі болды, 1914 жылы мемлекеттік қолдаумен мұражайға Имре Йожеф үлгісіндегі екі қабатты үй сатып алынды. Мұражай жинағын сақтау және күзету мәселесі шешілді, бірақ Кишш Лайош кеткеннен кейін мұражай заттарын жинау жұмысының қарқыны бәсеңдеді. Мұражайды басқару қосымша, үшінші қосымша қызмет ретінде қалалық ратушаның кіші шенеуніктеріне жүктелді.

Алғашқы кәсіби этнографиялық көрмесін 1928 жылы көпшілікке ашты. Этнографиялық жинағы жергілікті халық өнері туындыларына бай. XVIII ғасырдан ағаштан жасалған вашархейлік жиһаздың ағаш оюлары мен түрлі-түсті бояуы даңққа ие болды, XIX ғасырдан қалада қыш өнері өркендеді, XIX ғасырдың екінші жартысында Ходмезёвашархейде 240 «табақ» шебері жұмыс істеді. Тисаның арғы жағындағы кестенің ходмезёвашархейлік үлгілері де бірегей ерекшелікке ие, олардың ішінде түк кестелі жастық жиектері ең танымалы.

Мұражай дамуына археолог, университет профессоры Баннер Янош жетекшілігімен басталған Ходмезёвашархей өңіріндегі бір жарым онжылдық (1929–1944) археологиялық қазбалар сериясы жаңа қарқын берді. Қала жұмыстарға 1000 пенгё бөлді. Археологиялық зерттеу орындары: Надьсигет, Кёкеньдомб, Салкахат, Котац-парт, Надьрет, Горжа. Осы жерлерден Венгриядағы неолит дәуірінің 40 мыңға жуық мұражай затынан тұратын олжасы табылды. Мұнда ауылдық жердегі неолиттік (жаңа тас дәуірі) материалдың ең көп бөлігі бар. Әлемдік мәдениет құндылықтарының қатарында да есептелетін Кёкеньдомб Венерасын, Горжа Венерасы мүсінін, неолиттік құрбандық үстелін және Сиканчи алтын олжасын өзінікі деп айта алады. 1400 данадан тұратын Горжа алтын олжасы 1963 жылы табылды, сол кезде жеке көрме аясында көпшілікке көрсетілді.

1934 жылы қала зиялыларының бір бөлігі Торняй Янош қоғамын құрып, Торняй Яношның шығармашылық қызметінің 50 жылдығын атап өтті және оның құрметіне жинақ көрмесін ұйымдастырды. Қария шеберге қала басшылығы 100 пенгёлік өмір бойғы жәрдемақы белгіледі. Торняй Янош туған қаласының осы ишараларына сонша толқып, өзіне тиесілі картиналары мен графикасын мұражайға мұраға қалдырды, шамамен 400 картина мен 400 графика, бүгінге дейін дәл осы мұра бейнелеу өнері жинағының негізін құрайды.

Мұражайдың өлкетану мұражай заттарына бай жинағы, мәдени өмірдің, цехтардың заттай жәдігерлері және аграрлық қозғалыстар құжаттары бар.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде мұражай зиян шеккен жоқ, бірақ соғыстан кейін мұражай ғимаратына Социал-демократиялық партия (SZDP) көшіп кіріп, мұражай материалы Кальвин алаңындағы Надь Эрнё үйіне асығыс, кәсіби емес түрде көшірілді. Көп нәрсе сынып, тіпті жоғалып кетуі мүмкін. Бірнеше жылдан кейін SZDP жойылып, мұражай ескі орнына қайта көшті, тіпті ұлттандыру арқасында оның жанындағы үйді, Корда (Клейн) үйін де алуға мүмкіндік болды, кітапхана да жеке ғимаратқа көшті. Жағдай жақсарды, Торняй Янош қоғамының төрағасы, ақын Галяши Миклош (1903–1974) 1946 жылғы 1 ақпаннан бастап директор болып тағайындалды. Галяши Миклош өз жанына тамаша мамандарды алды: археолог Корек Йожеф (1928–1992), этнограф Кишш Лайош, өнертанушы Боднар Эва (1927–1994). Мұражай директоры Галяши Миклошның ұсынысымен 1951 жылы вашархейлік мұражай Торняй Яношның есімін алды.

1954 жылдан бері тұрақты өткізіліп келе жатқан «Вашархей күзгі көрмесін» бастаған Галяши Миклош болды, оның айналасындағы суретшілермен, кескіндемешілер Курц Д. Иштван және Алмаши Дьюламен, мүсінші Сабо Иштванмен бірге. Галяшидың қызметі арқасында көрнекті вашархейлік суретшілер қалаға қайта қоныстанды (Немет Йожеф, Каяри Дьюла, Салаи Ференц, Вегвари Дьюла, Фекете Янош). «Вашархей күзгі көрмесі» негізінен жергілікті суретшілерге өзін таныту мүмкіндігі болды, бірақ бұл қатаң қолданылмады, 1950-жылдары Будапештте көрме өткізе алмаған Кондор Бела да осында өзін көрсете алды. Валлорис қаласымен егіз қала байланысы арқылы 1963 жылы Торняй Янош мұражайында Пабло Пикассо көрмесі (графика, керамика) де ұйымдастырылды. Зента мұражайымен де байланыс үздіксіз (Оңтүстік славян соғысы кезеңін қоспағанда), алмасу көрмелері өткізіледі.