József-hegyi Cave

Йожеф-хеди-үңгірі (József-hegyi-barlang) — Венгрияның аса қорғалатын үңгірлерінің бірі. Ол Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Будай тау жүйесінде, Будапешттің II ауданында орналасқан. Венгриядағы ұзындығы бойынша 10-шы орындағы үңгір. Буда үңгірлерінің арасында ең үлкен залдар дәл осы үңгірде бар.

Сипаттама

Ол Будай тау жүйесінде, Будапешттің II ауданында орналасқан Семлёхед (Szemlőhegy) қалалық ауданының астында, Йожеф-хедтің ішінде орналасқан. Оның кіреберісі Йожефхеди көшесінде. Айналасында шамамен алпыс басқа үңгір бар, олардың ірілері — Пал-вёльди үңгір жүйесі мен Ференц-хеди-үңгірі. Үңгірге Йожефхеди көшесінде орналасқан жабық учаскеде жасалған жасанды негізгі кіреберіс арқылы кіруге болады. Бұрынғы, қазір жабылған іргетас шұңқырына баспалдақпен түсуге болады.

Алып Кинижи вокзал залы (Kinizsi-pályaudvar) 67 м ұзындықта, 20–25 м ені және 5–12 м биіктігінде. Бұл — әлемдегі термалды сулы шыққан ең үлкен үңгір залы. Оның атауы ашушы топты білдіреді, ал әдеттен тыс «вокзал» атауы бұл қарапайым емес үңгір залы екенін көрсетеді. Зал табаны кіреберістен 60–65 м төмен созылады, қармен жабылған, сарқырамалы өзенге ұқсайды; үңгірді толтырған жылы судың алғашқы шегінуінен кейін залдың табанын жауып тұрған еру қалдығы жарылып, кесек-кесек болып қалды. Талдау нәтижелері бойынша бұл шамамен 220 000–230 000 жыл бұрын болған. Алайда 210 000 жыл бұрын су деңгейі қайта көтеріліп, содан кейін 200 000 жыл бұрын кішкентай көл түзетін жылы сулы бұлақ жер бетіне де атылып шыққан. Үңгірді қайта толтырған жылы судан саз тақтайшаларын кальцит қабыршағы жауып қалды. Олардың бетіне қазіргі уақытта да гипс шөгеді, бұл осы түзілімдерге ерекше жарқырауын береді. Залдың солтүстік жағында кейбір жерлерде әлі де арагонит инелері мен гипс кристалдары көрінеді. Бүйір қабырғаны да кальцит тақтайшалары жауып тұрады. Залдың батыс, тарылатын ұшына қарай, бүйір қабырғада қалыңдығы бірнеше мм, диаметрі бірнеше см гипс көпіршіктері қабырғаны жауып тұрады.

Фадьлалтош дәлізінің (Fagylaltos-folyosó) кіреберісінде үңгірдің ең үлкен, шамамен 1 м өлшемдегі гипс кристалл топтарын көруге болады, олар залдың шетінде төбеден салбырап тұрады. Дәліздің бүйірінде кальцит негізіндегі, әдетте аппақ бұршақтасқа және арагонит кристалды инелеріне шөккен гипс көрінеді.

Бір залды ELTE университетінің 1980 жылы қайтыс болған география профессоры, Венгр карст және үңгір зерттеу қоғамының төрағасы Ланг Шандордың құрметіне атаған. Мұнда түскен ірі гипс кристалдары бар Гипс зиратынан (Gipsztemető) басқа, қара түсті бүйір қабырғадан шығып тұрған, кейбір жерде бұрышты, аппақ бұршақтас ең көрнекті түзілім болып табылады.

Ланг Шандор залынан ең жақсы қорғалған қосымша тармақтарға жетуге болады: ұзындығы 15 см гипс жыландарын қамтитын Қызыл теңізге (Vörös-tenger), ең мол арагонит шөгінділерімен әшекейленген Табиғат храмы (Természet temploma) деп аталатын бөлікке және үңгірдің ең терең бөлігіне апаратын, кальцит тақтайшалары мен шыны шар бұршақтасымен жабылған Шыны сарайы (Üvegpalota) деп аталатын бөлікке. Қатаң қорғау шарасына байланысты бұл өткелдерге зерттеушілер де көбіне кірмейді.

Аэропортта (Repülőtér) қалың кальцит қабыршағы табанды да, бүйір қабырғаны да жауып тұрады. Оның бетінде жұқа гипс қабықшалары жарқырайды. Аэропорттың ерекшелігі — төбеден түскен мергель блоктарын жауып тұрған, бірақ биіктен тамшылап түскен судан тесіліп қалған жұқа кальцит қабыршағы.

Бірінші аптада ашылған, ұзындығы 308 м үңгір бөлігінен тағы бір ерекше көрермен нысаны ашылады: Кагылош тармағындағы (Kagylós-ág) Арвалянхай (Árvalányhaj) деп аталатын, шаш тәрізді жұқа гипс жіптері туралы сөз болып отыр. Олардың ұзындығы кейде 1 м-ге дейін жетеді. Арвалянхай өте нәзік, тіпті сөйлеу дауысынан да тербеле бастайды. Кристаль залында жіптер кейде мақта тәрізді жерде жатады, басқа жерде төбеден салбырап тұрады немесе бүйір қабырғадан шығып тұрады.

Йожеф-хеди-үңгірінің орта температурасы 13 °C-тан жоғары, яғни Ружадомб (Rózsadomb) өңірінің басқа көршілес үңгірлерімен салыстырғанда шамамен 2 °C жоғары болуы, оның қазіргі емдік бұлақтармен, сондай-ақ шамамен 15 м төменірек орналасқан Молнар Янош-үңгірімен (Molnár János-barlang) ықтимал байланысын дәлелдейді.

Үңгірге Дунай–Ипой ұлттық паркі басқармасының рұқсатымен баруға болады. Үңгір әдебиетте József-hegy Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989) деген атпен де кездеседі.

Түзілуі, петрографиясы

Басқа буда үңгірлеріне ұқсас, Йожеф-хеди-үңгірінің түзілуінде де тектоника маңызды рөл атқарды. Тауда пайда болған саңылауларды жылы сулы ерітінділер үңгір өткелдеріне дейін кеңейтті. Йожеф-хеди-үңгірінің негізгі жарықтары шығыс–батыс бағытта, ал көлденең жарықтар олармен әдетте 30–40°-тық бұрыш жасайды.

Үңгірдің петрографиялық құрылымы алуан түрлі. Оның жоғарғы және орта деңгейінің бір бөлігі 36–38 миллион жыл бұрынғы бриозоалы мергельде түзілген, негізгі өткел деңгейін негізінен шамамен 40 миллион жыл бұрын түзілген Сепвёльди әктасының (Szépvölgyi Mészkő) тас массасы құрайды, ал төменгі деңгейдің шахталары мен жарықтарының көп бөлігі триас дәуірінде түзілген, 200 миллион жылдан асатын Матяшхеди әктасының (Mátyáshegyi Mészkő) кейбір жерде өте мергельді қабаттарында ерітілген.

Үңгірдің лабиринт тәрізді жоспарлы өткелдер жүйесі үш негізгі деңгейге бөлінеді:

Төменгі деңгейдің триас әктасында түзілген өткелдері — ұзын тектоникалық жарықтар, ірі шахталар, олар тек аз жерде ғана үстіндегі, эоцен әктасында түзілген дәліздермен өтпелі байланыста. Тар, биік өткелдер залдармен бөлінбейді. Қабырғалар кейбір бөліктерде түзілімсіз немесе кристалдармен әлсіз жабылған, ал басқа жерде дәл осында үңгірдің кристалдарға ең бай, ең құнды бөліктері қалыптасқан.

Екінші негізгі өткел деңгейіне қалыңдығы 30–40 м эоцен әктасында және мергельдің ең төменгі, бірнеше метрлік деңгейінде түзілген залдар мен дәліздер, яғни үңгір өткелдерінің шамамен 80%-ы жатады. Бұл деңгейде бірнеше метрлік, кейбір жерде 10–15 м биіктіктегі дәліздер мен 20–30 м биіктіктегі залдар тән. Дәл осы жерде Кинижи вокзал залы да түзілген. Бұл деңгей түзілімдерге бай: қабырғаларды негізінен арагонит кристалдары мен бұршақтастар жауып тұрады, оларға гипс қабыршағы шөгеді. Түзілімсіз бөліктерде өткелдерді өте әдемі еру пішіндері әшекейлейді. Дәліздер мен залдардың табанын қоқыс, саз балшық толтырмасы жауып тұрады. Бұлар негізінен әктастың еру қалдығын білдіреді, бірақ көп жерде жоғарғы деңгейден түскен саз балшық шайылуы да айтарлықтай маңызды.