Kayaci Valley

Каяджы аңғары немесе Ламас каньоны — Мерсиннің Эрдемли ауданында, Лимонлу маңында орналасқан аңғар және табиғи аймақ. Лимонлу өзені (Ламос өзені) қалыптастырған аңғар каньон тәрізді геоморфологиялық құрылымымен, өзен маңындағы өсімдік жамылғысымен, биологиялық әртүрлілігімен және тарихи қалдықтарымен назар аудартады. Аңғар 2023 жылы Орман бас басқармасы жүргізген жұмыстар аясында экотуризм аймағы ретінде жайғастырылып, жаяу жүру мен велосипед жолдары, ағаш көпірлер және демалыс аймақтары құрылған.

Каяджы аңғары сонымен қатар Киликияның көне қоныстарымен байланысты тарихи су жүйелері орналасқан Ламас аңғарының бір бөлігін құрайды. Аңғарда және оның маңында көне су арналары, галереялар, су құбырлары (акведуктер), бекініс пен шіркеу қалдықтары бар. Каяджы аңғары ішінде орналасқан кейбір археологиялық аймақтар 2014 жылы Мәдениет және туризм министрлігі тарапынан I дәрежелі археологиялық қорғау аймағы ретінде тіркелген.

География

Каяджы аңғары Тавр тауларының оңтүстік бөлігінде, Мерсиннің Эрдемли ауданының Лимонлу және Каяджы мекенжайлары маңында орналасқан. Аңғар Лимонлу өзенінің ұзақ уақыт бойы шаймалау әрекетінің нәтижесінде пайда болып, кейбір бөліктерінде каньон көрінісіне ие болады. Мерсин облыстық Ұлттық білім басқармасының саяхат жетекшісінде аңғардың Лимонлу өзені жасаған тік және өткір аңғарлардан тұратыны және теңізден шамамен 12 шақырым қашықтықта орналасқаны көрсетілген.

Лимонлу өзенінің аңғар ішіндегі ағысы бойында тас қабырғалар, тар өткелдер және судың шаймалауынан пайда болған әртүрлі геоморфологиялық пішіндер кездеседі. Аймақтың кейбір бөліктері жергілікті деректерде Кызылгечит аңғары деген атпен де аталады. Ламас аңғарының Каяджы аңғары, Кызылгечит аңғары және Аксыфат аңғары болып бөліктерге бөлінетіні көрсетіледі.

Аңғардың бүкіл аумағы Орман бас басқармасы белгілеген экотуризм аймағы шеңберінде мемлекеттік орман мәртебесіне ие. Мекеменің қазіргі деректеріне сәйкес Каяджы аңғары экотуризм аймағының жалпы ұзындығы 31,21 шақырымды құрайды, аймақта бір жаяу жүру жолы мен екі жаяу жүру-велосипед жолы бар.

Климат және өсімдік жамылғысы

Каяджы аңғары Жерорта теңізі климатының әсерінде болады. Өзен арнасы бойында ылғалдырақ микроортаның қалыптасуы айналадағы өсімдік жамылғысының әртараптануына ықпал етеді.

Орман бас басқармасының деректеріне сәйкес аңғарда Жерорта теңізі өсімдік түрлері басым өсімдік жамылғысы бар; кипарис, қызыл қарағай және арша сияқты инежапырақты түрлермен қатар қызыл шамшат, емен, шынар, шатанат, дафна және зәйтүн сияқты жалпақ жапырақты ағаштар да кездеседі. Бұталар мен кіші ағаштардың арасында шырмауық пен қара бүлдірген сияқты түрлер бар.

Аңғардың су жағалауларында әсіресе шынар сияқты үлкен ағаштар жиі кездеседі. Ламас аңғарының экологиялық ерекшеліктері туралы дайындалған туристік басылымдарда да каньон маңында Жерорта теңізі маки өсімдіктер қауымдастығымен қатар шынар, қарағай, андыз және емен сияқты ағаштардың бар екені көрсетіледі.

Фауна

Каяджы аңғары мен оның маңы маңызды жабайы табиғат әртүрлілігіне ие екені хабарланады. Орман бас басқармасының Каяджы аңғары экотуризм аймағы деректеріне сәйкес аймақта 227 құс түрі мен 19 сүтқоректі түрі бар.

Тіркелген сүтқоректілер арасында жабайы шошқа, қасқыр, шибан, түлкі, сілеусін, жабайы мысық, құндыз (су самуры), ағаш сусары, тас сусары, борсық, тиін және қоян бар. Сол дереккөзге сәйкес, әсіресе жабайы шошқа популяциясы жоғары.

Тарих

Каяджы аңғары ежелгі дәуірде Олба аймағы деп аталған Шығыс Таулы Киликияның маңызды көлік және сумен қамту жүйелерімен байланысты. Ламас аңғары бойында көптеген көне қоныстар, бекіністер мен басқа да құрылыс қалдықтары бар. Аңғар маңындағы көне қоныстардың бір-бірімен байланысында аңғар бойымен созылған көлік жолдары пайдаланылған деп есептеледі.

Аңғардың ең маңызды тарихи ерекшеліктерінің бірі — Рим дәуірінде салынған су тасымалдау жүйелері. Ламас аңғарындағы бұлақтардан алынған су жартастарға қашалған галереялар мен арналар арқылы жағалаудағы көне қоныстарға тасымалданған. Зерттеулерге сәйкес Ламас аңғарынан Корикос (қазіргі Кызкалеси) және Элайусса-Себасте сияқты жағалаудағы қоныстарға су жеткізетін жүйе галереялардан, ашық арналардан және су құбырларынан (акведуктерден) тұратын күрделі инженерлік құрылымға ие.

Корикос су жүйесіне қатысты академиялық зерттеулерде Ламас аңғарындағы бір бұлақтан алынған судың аңғардың батыс баурайына қашалған, шамамен 1,5 × 1,5 метр өлшемдегі галереялар арқылы Каяджы бағытына тасымалданғаны және кейін су құбырлары арқылы жағалаудағы қоныстарға жеткізілгені көрсетіледі. Жүйеде жеті су құбыры бар екені айтылады.

Археологиялық қалдықтар

Каяджы аңғары мен оның маңында ежелгі дәуірден кейінгі кезеңдерге дейін созылған әртүрлі құрылыс қалдықтары бар. Орман бас басқармасы экотуризм бағытындағы жаяу жүру жолында бекініс пен шіркеу қалдығының бар екенін, бірақ бұл құрылыстардың тарихына қатысты дереккөздерде жеткілікті ақпарат жоқ екенін атап көрсетеді.

Аңғардың кеңірек тарихи маңында Йеньюрт бекінісі, көне жолдар, көпірлер, некрополь аймақтары және әртүрлі қоныс қалдықтары бар. Ламас аңғарындағы көне жол мен көпір қалдықтарының Тапурели, Вейселли, Йеньюрт және Сёмек маңындағы көне қоныстармен байланысты болғаны бағаланады.

Археологиялық қорғау аймақтары

Каяджы аңғарының Лимонлу мекенжайы шекарасындағы бөліктерінде 2014 жылы археологиялық зерттеулер жүргізілген. Адана мәдени мұраларды қорғау облыстық кеңесі қабылдаған 2014 жылғы 28 қазандағы шешіммен, Каяджы аңғары ішінде анықталған Ламас аңғары I және Ламас аңғары II деп аталатын археологиялық аймақтар 2863 нөмірлі Заң аясында I дәрежелі археологиялық қорғау аймағы ретінде тіркелген.

Сол шешімде Эрдемли ауданындағы Лимонлу мекенжайынан басталып, Силифке ауданына қарай жалғасатын Каяджы аңғарының әлі археологиялық зерттеуден өтпеген бөліктерінде де зерттеулерді жалғастыру және нәтижелерді қорғау кеңесіне ұсыну сұралған.