King's Gate, Hattusa

Патша қақпасы — хетт астанасы Хаттушаның сыртқы қабырғасындағы белгілі бес қала қақпасының бірі. Атауы монументалды қақпа кешенінің қала жағындағы рельефке байланысты. Бүгінде бейнеленген жауынгер тұлғасы көбіне құдай ретінде түсіндіріледі.

Орналасқан жері

Хаттуша аумағы Түркияның Орталық Анадолысының солтүстігінде, Боғазкале елді мекенінің (бұрын және археологиялық әдебиетте Боғазкөй) маңында орналасқан. Қаланы ұзындығы 6,6 километр сыртқы қабырға қоршап тұр. Оның бойында бүгінге дейін бес монументалды қақпа кешені ашылды: батыстан шығысқа қарай Төменгі және Жоғарғы Батыс қақпалары, Арыстан қақпасы, Сфинкс қақпасы және Патша қақпасы. Патша қақпасы — қақпалардың ең шығыстағысы, қала аумағының оңтүстік-шығысында, қазіргі келушілер аумақты аралайтын заманауи жолдың бойында орналасқан. Ол Кесиккайадан келіп, оңтүстікке қарай, сосын бекініс қабырғасының бойымен кең доғамен өтетін хетт жолын шамамен қайталайды. Патша қақпасында ол қабырға бағытынан бөлініп, солтүстік-батысқа қарай Бүйүккале патша сарайына бұрылған. Жолдың қарсы жағында 2, 3 және 5-ғибадатханалардың іргетастарын көруге болады, солтүстік-батыста оның артында Жоғарғы қаланың ғибадатханалар кварталы орналасқан. Қақпаның сыртқы жағына, шамасы, алыс қашықтыққа баратын жол жалғасқан.

Зерттеу тарихы

Қақпаның шамамен орнын Карл Хуманн болжаған. Теодор Макриди оны дәлірек анықтап, 1906 жылы алдыңғы бөлігін iшiнара ашты. Отто Пухштейн бастаған қазушылар 1907 жылы оны толық қазып, сол кезде жауынгер рельефін тапты. Ол сол жылы Анкарадағы Анадолы өркениеттері мұражайына жеткізілді. 1968 жылы Патша қақпасына түпнұсқаның көшірмесі орнатылды, алайда ол келушілерден зақым көрді және кейінірек ауыстырылды.

Сипаттамасы

Қаланың Сфинкс қақпасынан басқа барлық сыртқы қақпалары сияқты, Патша қақпасында да екі мұнара қапталдаған қақпа камерасы бар. Құрылымы жағынан кешен Арыстан қақпасына сәйкес келеді, бірақ айна көрінісіндей орналасқан. Камераның өлшемі 6,25 × 7,80 метр. Мұнаралардың тереңдігі 14,80 метр, оң жақ (оңтүстік) мұнараның ені 9,70 метр, сол жағыныкі 10,40 метр. Олар ішке де, сыртқа да қала қабырғасынан шығып тұр. Олардың ішкі кеңістігі оңтүстік мұнарада алты, солтүстік мұнарада төрт бөлмеге бөлінген, қабырғалары әлі де 4,50 метрге дейін биіктікте тұр. Олар қиыршық тастан қаланған, сыртқы беттері көпбұрышты етіп жиналған. Алдыңғы беттері мұқият өңделген, қала жағындағы бет қала қабырғаларының мұнаралары сияқты бұрыштарында және ортасында үш пилястрмен бөлінген.

Екі жақтағы параболалық өтпелердің табанындағы ені 3,25 метр, биіктігі шамамен бес метр деп есептеледі. Олар екі жағынан да біреуден монолитті блоктан тұрады, оның үстіне консоль техникасымен екіден ығысқан блоктар қойылған. Блоктар қола шегелермен жалғанған, олардың бірін оңтүстік ішкі бағанның жарығынан әлі де көруге болады. Осы жақтау тастардың ішкі жағында еден деңгейінде блоктар орнатылған, олардың үстіңгі жағында дөңгелек тас ойықтар бар. Олар есік топсалары айналатын тіреу қызметін атқарған. Әсіресе қақпаның сыртқы жағында есік жапырақтарының сырғанау іздері әлі де жақсы көрінеді. Демек, қақпа екі қанатты ағаш есіктермен жабылған. Оларды іштен тағы да арқалықтармен бекітуге болатын. Арқалықтардың кіргізілетін ойықтары да әлі көрінеді.

Қақпаға апаратын жолы бар сыртқы алдыңғы құрылым Арыстан қақпасынікіне тағы да айна көрінісіндей сәйкес келеді, сондықтан пандус мұнда оңтүстікке қарайды. Қақпаның алдына бірден тіреу қабырғасы ұстап тұрған террасса салынған, ол алдыңғы аула құрайды. Ол шығыс және оңтүстік жағынан қабырғамен және бастионмен қоршалған. Оңтүстікке қарай пандус арқылы жол жалғасады. Сыртқы қақпа кешенінің іргетастары мұнда Арыстан қақпасына қарағанда жақсырақ сақталған және көрінеді.

Ішкі сол (солтүстік) есік бағанына қала жаққа қарай оңға бұрылған жауынгер мүсіні рельеф түрінде өңделген. Бейненің өлшемі дулығаның ұшына дейін 2,25 метр, яғни адам бойынан сәл үлкен. Ол биіктігі 17 сантиметрге дейінгі жартылай рельефпен жасалған, жекелеген бөліктері толық көлемді мүсінге жақын. Тек бел жамылғысы мен дулығасы бар ер адам бейнеленген. Орама юбка бай безендірілген және тығыз тартылған кең белбеумен ұсталған. Алдында етектің үстінен жамбасқа дейін қиғаш жиекті таспа салбырап тұр. Мата өрнегі қиғаш сызықты ойылған жолақтармен белгіленген. Белбеудің артында артқа иілген жүзі бар салтанатты балта тығылған. Артқа қарай ол төрт ұшпен аяқталады. Оның сабында баудың ұшына бөксе байланған. Дененің сол жағында жауынгер иіліп аяқталатын қынапта қысқа қылыш тағып тұр. Оның жарты ай тәрізді сабы белбеуден шығып тұр. Дулыға ассирия үлгісінде үшкір, жақ қақпақтары және арқаға түсіп тұратын желке қорғанысы бар. Әшекей ретінде алдына иілген мүйіз қойылған. Ер адам сақалсыз, ұзын шашы желке қорғанысының астынан иығына түседі. Бейненің аяқтары жалаңаш. Аяқ бұлшықеттері мен бет-әлпеті табиғи етіп өңделген, кеудесіндегі түктер ою арқылы нәзік көрсетілген.