Kırkgöz Han

Кыркгөз хан (түрікше «Қырық көзді хан») — Түркияның оңтүстігіндегі Анталья провинциясында, Антальяның солтүстігінде орналасқан селжұқ керуенсарайы.

Орналасқан жері

Кыркгөз хан Дөшемеалты ауданында, облыс орталығының қала орталығынан шамамен 25 километр солтүстік-батыста, Бықылы ауылының жанында, Антальядан Денизлиге баратын қазіргі E 87 тас жолынан бір километр оңтүстікте орналасқан. Ол Антальяны Рум селжұқтары сұлтандығының астанасы Конямен жалғастырған жолдағы екінші хан. Біріншісі — шамамен 15 километр оңтүстікте орналасқан Эвдир хан, одан 30 километр солтүстікте Сусыз хан бар.

Тарихы

Оңтүстік кіреберістегі құрылыс жазуына сәйкес хан 1237-1246 жылдар аралығында билік құрған сұлтан II Гияседдин Кейхүсрев тұсында салынған. Рибат ретінде тұрғызылған керуенсарайдың демеушісі әрі құрылысшысы Гияседдиннің әкесі Алаәддин Кейқұбадтың үшінші әйелі ʿIṣmat al-Dunyā waʾl-Dīn болған. Жазудың зақымдалған жеріне байланысты нақты салынған жылы оқылмайды, бірақ сұлтан да, қамқоршы да аталған. Құрылыс түрі бойынша хан сұлтанның оңтүстік құрылыстарына — Шарапса хан мен Қарғы ханға ұқсайды. Олар, сірә, 1243 жылы Көсе Дағ шайқасындағы жеңілістен кейін, билеуші Анадолыға енген моңғолдардан жалтару үшін негізінен Тавр таулары оңтүстігінде тұрған кезеңде салынған.

Құрылысы

Ғимараттың негізгі алаңы шамамен 3000 шаршы метр. Оның жартысына жуығы жабық алаң, ашық аула 33 × 52 метр. Кіреберіс оңтүстік жақта орналасқан. Солтүстік жағында жабық бөлік — 11 × 60 метрлік бөшке тәрізді күмбезді көлденең неф орналасқан. Ол белбеу аркалар арқылы алты тең бөлікке бөлінген. Оған тек ортасындағы шағын есік арқылы кіруге болады және тек шағын саңылау терезелер арқылы жарықтандырылады. Биіктігі бойынша ол ғимараттың бүйір қанаттарынан асып түседі. Бұл батыс және шығыс кешендер әрқайсысында алты ашық бөлмесі бар аркадалардан тұрады. Солтүстікте екеуін де бөшке тәрізді күмбезі бар үлкенірек жабық бөлме аяқтайды. Шығыстағысы, Антальяның шығысындағы, сондай-ақ Гияседдин заманынан қалған Қарғы ханға ұқсас, мешіт болуы мүмкін. Оңтүстік қасбет кіреберістің екі жағындағы екі жабық бөлмеден тұрады, олар күзет қызметкерлеріне арналған бөлмелер болса керек. Олардың әрқайсысының аулаға шығатын бір есігі болған. Ғимараттың оңтүстік бұрыштарын тағы екі ашық бөлме құрайды.

Кыркгөз ханда әшекей аз. Тастар өте мұқият өңделген, олардың көбісінде тас қалаушылардың таңбалары бар. Порталдың өңделген тастары қабырғалардікінен жоғары сапалы. Қақпа тек арка профилімен, сондай-ақ қарапайым текше капительді екі ендірілген бағанмен безендірілген. Кіреберіс қуысында нақты есіктің үстіндегі әктас блокта құрылыс жазуын көруге болады. Ұзындығы алты жол болатын ол сақталған селжұқ керуенсарайларындағы ең ұзыны. Ол сұлтан және оның тәж, ту және белдіктен тұратын сапар жабдығы туралы, сондай-ақ демеуші ʿIṣmat al-Dunyā waʾl-Dīn туралы мәлімет береді. Скотт Редфордтың аудармасы бойынша ол «жоғары мәртебелі ханым, әлем аймақтарының патшайымы, […] халықтар тәжінің інжуі» деп аталады. Ол оның күйеуі Алаәддин Кейқұбад билік құрған кездегі 1232 жылғы Улуборлудағы Чарши мешітіндегі жазудан белгілі, онда ол Малика (ملكة), патшайым, деп аталады.

2007 жылдан бастап хан қалпына келтірілді және қазір іс-шараларға броньдауға болады.