Konyr Aulie

Қоңыр әулие үңгірі – Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне, Қазақстанның жалпыұлттық қасиетті нысандар тізбесіне енген, киелі нысан.

Географиялық орны

Абай ауданы, Тоқтамыс батыр ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км жердегі Ақтас тауында, Шаған өзенінің оң жағасында орналасқан.

Деректер

Ақтас тауы ақ әктас жыныстарынан тұрады. Үңгірге кіреберістің тарлығы сонша, адам тек бір қырымен кіре алады. Жарықтың биіктігі екі метрден асады. Үңгірдің жоғарғы жағында екі алаң бар, олардан жолдар ары қарай тарап, кей жерлерінде тарып аяқталады, олардың ұзындығы анықталмаған. Судың суықтығы сондай, оған түскен кезде аяқ-қолдардағы сіңірлер тартылып, сүйектер сырқырауы мүмкін. Дәмінде өте қатты әктас сезіледі. 2017 жылы келушілерді қабылдауға жағдай жасау және киелі жерді танымал ету үшін ылғал ауадан тек берік болатын сағызқарағай ағашынан баспалдақтар жасалды. Суатқа түсу жолында, үңгірдің іші мен сыртында ыңғайлы демалыс орындықтары орнатылды.

Аңыздар бойынша бұл суат басында қазақтар қанды шайқастардан кейін жараларын емдеген.

Сипаты

Үңгірдің тар ауызы Шаған өзенінің жарқабақты жиегінен 80 – 100 м жоғары орналасқан ұзындығы 65 – 70 м, ені 10 – 22 м, биіктігі 2 – 14 м. Осы негізгі үңгірдің оң жағында 15 м жерде ені 50 см, биіктігі 110 см тар қуыс бар, бұл тар қуыс кеңейе келе ұзындығы 12 м, ені 10 м, биіктігі 5 м-дей үлкен бөлмеге ұласады. Бұдан 12 м солтүстік бағытта үңгір төбесінің биіктігі 20 м, диаметрі 5 – 7 м 2 күмбезді болып келеді де, көлге жалғасып аяқталады. Негізгі бөлменің төрінен көлге қарай шығар жолда, биіктігі 12 – 15 м бөлме бар. Үңгір ауасының температурасы 10 градустан аспайды. Қоңыр әулие үңгірінде көптеген атақты адамдар (Абай Құнанбаев, Мұхтар Әуезов, т.б.) болып, тамашалаған.

Тарихы мен аңыздары

Қоңырәулие үңгірі туралы тарихи деректердің бірі 1912 жылы Орыс географиялық қоғамы Батыс Сібір бөлімінің Семей бөлімшесі шығарған өлкетанушылық жинақта кездеседі. Жинақта өлкетанушы Н.А. Брюхановтың Қоңырәулие үңгіріне арналған мақаласы жарияланып, онда үңгірдің кіреберісінде құлпытас болғаны туралы мәлімет келтіріледі.

Қоңырәулие үңгіріне қатысты тарихи аңыздар мен әдеби деректер де сақталған. Үңгірге Абай Құнанбайұлының ұлы Әбішті жолдастарымен бірге барғаны туралы оқиға Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясының «Өкініште» тарауында баяндалады. Шығармада Әбіштің үңгір ішіндегі тас мүсінге назар аударып, оның адам бейнесіне ұқсастығын сипаттағаны суреттеледі. Үңгірден шыққаннан кейін оларға Көкбай Жанатайұлы Қоңырәулиеге байланысты тарихи хикаяны әңгімелейді.

Аңыз бойынша, жоңғарлар қазақ қолынан қорғану үшін Қоңырәулие үңгірін паналаған. Абылай ханның әскері Арқаны бойлай жорық жасап келе жатқанда, үңгірге бекінген жау қолын ала алмай, қиындыққа тап болған. Хикаяда Қаракерей Қабанбай батырдың жауға қарсы айла қолданып, жеңіске жеткені және осы оқиғадан кейін «Дарабоз» атанғаны баяндалады.

Үңгір аумағында көне жерлеу орындарының кездесуі де оның тарихи-мәдени маңызын арттыра түседі. Нысан көне түркі дәуірімен мерзімделеді.