Kuksaray (palace)

Көксарай – Әмір Темір сарайы болып, түрік тілінен Көк сарай деп аударылған. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Көксарай Әмір Темірдің Самарқандтағы басты сарайы болған.

Сарай қираған қалдықтары Самарқандтың тарихи орталығында, мүмкін Көксарай алаңының шығыс бөлігінде, Самарқанд облысы әкімдігінің басты ғимараты (биік 15 қабатты ғимарат) жанында, көпір жанында орналасқан.

Көксарай сарайы Әмір Темірдің 1370 жылы таққа отырғаннан кейін салынған. Көксарай өз дәуірі үшін маңызды өлшемдерге ие төрт қабатты ғимарат болған. Сарай қабырғалары сырланған қышшалармен жабылған. Сарайдың өзі төбеде орналасқан. Біраз уақыт өткен соң, сарай жанында тағы бір сарай – Бүстансарай («Сарай гүлзоры») салынған. Көксарай сарайы Әмір Темірдің Самарқанд маңында бірнеше онжылдық сарайларының бір сүйікті сарайларының бірі болған. 1404 жылдың күзінде Әмір Темір Қытайға (Минг империясы) қарсы шығу алдында соңғы рет Көксарайда тоқтаған. 1497 жылдың қарашасында Бобур жақын маңдағы Бүстансарайда қалды. Император Темірдің өлімінен кейін сарай оның ұрпақтары пайдаланған.

1868 жылға дейін Көктош тақ тас (түрік тілінен аударылған көк тас) Темірдің тақ бөлмесінде орналасқан болып, кейінірек қайта жөнделген. Барлық XV-XIX ғасырлар бойы сарайда орналасқан темірлік тақ – Көктошта темірліктерден мангиттарға дейінгі түрлі ұрпақтардың Орталық Азия билерінің таққа отыру рәсімдері өткізілген. Бұхара әмірлігінің астанасы Бұхара қаласы болса да, Бұхараның өзбек әмірлері Хайдар, Насрулло және Музаффарлар Самарқандта, Көктошта таж кию рәсімін өткізген. Соңғы рет 1861 жылы әмір Музаффар таққа отыру рәсімі өткізілген.

Саройдың негізгі ғимараттары 18-ғасырдың бірінші жартысындағы саяси қарама-қарсы және дағдарыс кезеңінде қиратылды. 19-ғасырда манғиттар ұрпағының Бухара әмірлері саройды ішінара қалпына келтірді. Сарой мен оның есіктерінің көріністері орыс суретшісі Василий Верещагиннің Түркістан сериясында түсірілген.

1868 жылы Бухара әмірлігінің шығыс бөлігі тәуелсіздігінен айрылып, Самарқан жаулап алынғаннан кейін Ресей империясының құрамына кіргенде, билік саройды толықтай қиратуға шешім қабылдады. Қазіргі күнге дейін Горіамир қабірінің ауласында көрсетілген Көктөш тақтасының тасты ғана сақталған. Саройдың өзі (Бұстансарой сарайы сияқты) толықтай қиратылғаннан кейін топырақпен жабылған және әлі зерттелмеген.

Самарқан қаласы және оның тарихи, мәдени, діни, сәулеттік және археологиялық ескерткіштері, соның ішінде Көксарай сарайы қалдықтары «Самарқан – мәдениеттер тоғысу нүктесі» атауымен ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілген.