Kyzyl mazar

Qızılmazor maqbarası – Oʻzbekistandagi mədəni meros obyekti, diqqatqa sazovor jerge. Obyekt davri: XVI—XVIII asırlar. Toshkent viloyatınıñ Bekobod tumanında joylaşıp turadı. Obyekt meñzili: „Taqachi“ MFY. Memlekettik mulıq (Toshkent viloyatı mədəni meros bağdarısı operativ basqaru quqıǵı negizinde). Oʻzbekstan Respýblıkası Ministrler Mahkamasınıñ qararımen 2019-jıl 4‑oktyabrde Materialdy mədəni merosnıñ köçmes mulıq obyektleri últtyq tizimine kiritildi – memlekettik qorǵawǵa alındı.

Tasıpı

Esliktin asyl atı anıqtalmaǵan, qazirgi atı onıń syrtqy qasietteri (tığız teksturasınıń rengi) boyınşa kórsetiledi.

Eslik bir gumbazlı, deyarli tórtburshaq şekilde pıshıq tığızdan qurılǵan. Ol har bir jaqtan úlken, qazirgi paydalanylatın qabirstańmen áralıǵan. Qızılmazor memleketti arxitekturalıq jaqtan portal‑gumbazlı kompozitsiyalı maqbara‑bölme fúnkciyasın orındaydı. Qızılmazor tásildı bir xoxsimon dahlız boshlıqları ortasında tórt jaqtan eshikter arqılı aşılatın, kishi hajımdı şıǵıp turatın portalı bar ortalaştırılǵan küb şekilli birikmesinen turadı. Natıjadan, tipologiyalıq nuqtai nazardan, maqbara aralastırılǵan tipke jatadı, bul jerde onıń tórtburshaq şekli ortalaştırılǵan maqbaralar gúyasına barıp taqaladı (kırılı gumbazlı kiósk körińizdegi tip, har bir jaqtan kamar teshikteri men aşılatın). Basqa jaqtan, „fasad“ maqbaralarına qasietti xas xasiyetter bar, binanıń ortalaştırılǵanlığı sezilerlik darajada ózgarmas qalıp bir portal jaqtı damıtýǵa arnaýlı e’tibor beriledi. XX asırdıñ 70‑şı jıllarında portal bastıları ále de bastan aıaqsha saqtalǵan edi. Qazirgi waqıtta janúby jaqtı esikten basqa barlıq esikter jabyq bolıp, funksional paydalanylatın joq.

Залды қаптаған күмбез бір, шарсимон. Залдың алаңынан оған өту ілмекті таспен қапталған псевдо сфералық желектер арқылы жүзеге асырылды. Дөңгелек тастардан құралған күмбездің негізі қатаң шеңбер емес, бірақ овал квадрат. Бір кездері баспалдақтардың төбеге шығу орындары "балқы" тоноздармен қапталған. Есікдердің үстінде шамды терезелер бар. Бинаның жағы декоративті қаптамаға арналмаған, есеп-қисап тас кірпіш құрылымы үшін жасалған. Басты фасадтағы пішін колонналардың жағы вертикаль ос бойынша бөлінген жұқа бос орындармен безендірілген, төменгі қабатта токчаның тігін төртбұрышыға арка ойылған, екі жоғары қабатта төртбұрыштар бар. Қалған жақтары есік жан жақтарында жазық белдікті нышандар және қабырғалардың жоғарғы бөлігіндегі төрт равоқ көрінісіндегі бөлімдермен безендірілген.

Мазардың сыртқы жағынан өлшемдері 13,1x11,3 м. Бинаның портал колонналарының ұзындығы 13,1 м, бірақ жоспардағы негізгі көлемі 11,3×11,3 м. Бина қабырғаларының биіктігі 7,1 м. −7.2 м. Күмбезді квадраттың жан жағы 5,9 м. Күмбезбен биіктігі 10,5 м. Порталдың ені 8,5 м. Арканың ені 5,4 м.

Қызылмозор төртбұрыш пішінде пісіру кірпішінен 25 x 25 x 5-5,5 см өлшемде салынған, қабырғалары лийос әкпен жабыстырылған. Қабырғаларының (10 қатар + 10 тігіс) 71 см-ді құрайтыны тән, бұл кеш орта ғасыр ескерткіштері үшін тән нормаға сәйкес келеді. Бұл норма XIV-XVIII ғасырлар сәулет құрылыстары үшін тән. Егер пісірілген кірпіштердің көлемі мен қалыңдығын ескерсек, онда хронологиялық шеңберді XIV-XVI ғасырларға дәлелдеу мүмкін. Алайда, кейбір перифериялық ерекшеліктің қарсы қабырғадағы бейқамдық пен жоспар құрастырудағы кейбір анықталмағандықтар болды. Арка мен күмбез ганч әкке салынған. Л.Ю. Маньковскаяның пікіріне сәйкес, ескерткішті 16-17 ғасырларға жатқызуға болады, себебі кейінгі дәуірлерден бастап Ташкент облысы үшін өте кішкентай мазарлар, қышқыл кірпіштердің стандарты басқа, бірақ ең маңыздысы, басқа пішіндер құрылысы тән.

Алайда сонымен бірге, Қызылмозор мазары туралы әлі де анықталмаған тұстар көп, мысалы, бұл мазар дәл кім үшін салынғаны әлі анықталмаған. Қызығы, халық дәстүрлері оның құрылысын Бобур атымен (яғни XVI ғасырдың бірінші жартысы) байланыстырады, ол бір нұсқаға сәйкес, оны қайтыс болған үнді ханшайымының естелігіне, екінші жағынан – бұл жерде үнді армиясымен шайқаста қаза тапқан досы мен әскери жетекшісінің құрметіне салынған.

Йодгорлық қысқаша зерттеу тарихына ие. Қызылмозор бірінші рет 1969 жылы Ташкент облысының картасын жасағанда К. А. Абдуллаев тарапынан тіркелген. Афтидан, К. А. Абдуллаевтың мәліметтеріне сәйкес, 1970 жылы Қызылмозорға Л.Ю. Маньковская және А. Р. Мухамеджановтар сапар шалып, қарап, оның өлшемдерін, жоспар мен учаскелерін зерттеген. Өкінішке орай, ғимараттың негізі мен оның айналасы археологиялық жағынан зерттелмеген. Қабірхананы қарап шыққанда, топырақ қабаты XV—XVIII ғасырларға тиесілі ашылмаған және ашылған қыш ыдыс бөліктері бар.