Lehelős Hole

Лехелёш-люк (Lehelős-lyuk) — Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Буда ландшафт қорғау аймағында, Будапешттің II ауданында орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттама

Ол Кечке-хед шыңынан шамамен 22 м жерде, шыңнан шығыс–оңтүстік-шығыста орналасқан, әрекетсіз тас карьерінде, карьердің оңтүстік–оңтүстік-батыс бөлігінде, карьердің жартас қабырғасының табанында орналасқан опырылма беткейінің үстінде ашылады. Оның кіреберісі Кечке-хеди жарығынан алыс емес жерде, оң жақта. Кіреберіс дұрыс емес пішінді және тік осьтік бағытта.

Кіреберіс бөлігі эоцен әктасында, ал қалған бөлігі триас әктасында түзілген. Өткелдер термалды сулардың еріту әсерінің нәтижесінде тар жарықтар бойымен түзілген, қазіргі уақытта да тар өткелдер үңгірге тән. Онда бұршақтас, лимонит, люблинит және кальцит тамыры байқалады. Тор есікпен жабылған, қорғалатын үңгір 60 м ұзындықта, 37,6 м тереңдікте және тік созылымы 37,6 м. Үңгіршінің негізгі жабдығымен көруге болатын үңгірге баруға рұқсат қажет.

Ол Кечке-хедде орналасқан төрт үңгірдің бірі, қалған үшеуі — Кечке-хеди жарығы, Орослан-үңгірі және Орослан-жартасының Солтүстік қуысы.

Үңгір әдебиетте Kecske-hegyi-kőfejtő barlangja (Kraus 2004), Lehelős-luk (Kraus 2004) — бұл атауды ол алды, себебі бұрын, қыстары кіреберіс жарығының айналасында қар еріп, өте суық ауа райында саңылау буланатын —, Lehelősluk-barlang (Krekács 1989), Lehelősluk barlang (Krekács 1989), Lehelős-lyuk-barlang (MKBT Műsorfüzet 1986), Orgona-kürtő (Kraus 2004) — бұл атауды ол сол жердегі қабырға бөлігінде көрінетін, орган құбыры тәрізді орналасқан тамшытас қабыршағына байланысты алды — және Orgonakürtő (Csók 1959) атауларымен де кездеседі. Lehelős-lyuk атауын алғаш рет Юхас Мартон жасаған, 1987 жылы сызылған карта парағында оқуға болды.

Зерттеу тарихы

«Barlangvilág» журналының 1943 жылғы санынан Берталан Кароли мен Альберт Бела, Буда маңындағы үңгірлерді жүйелі түрде зерттеу шеңберінде, Матяш-хед пен Кечке-хед тас карьерлеріндегі 14 кішкентай қуысты зерттегені белгілі болады. Леель-Ёшши Шандор жазған, 1957 жылы шыққан «A Budai-hegység barlangjai» (Будай тау жүйесінің үңгірлері) атты зерттеуде обудалық Кечке-хед тас карьерінің нуммулитті әктаста түзілген қуыстары аталған. Зерттеудегі, Будай тау жүйесінің үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін жоспар-схемада обудалық Кечке-хед тас карьерінде орналасқан қуыстардың географиялық орналасуы байқалады. (Бұл қуыстар жоспар-схемада термалды сулы шыққан үңгірлерге жатқызылған.)

Варошterv үңгір зерттеу тобының үңгіршілері 1958 жылдың 13 сәуірінде Кечке-хедде орналасқан тасталған тас карьеріндегі, қыста булайтын бір орын туралы естіді. Осы жылы олар осы жерді іздеп тауып, Orgona-kürtő деп аталған, сірә, Лехелёш-люк болған қуысты ашуды бастады. 1959 жылы да топ мүшелері үңгірді зерттеді. 1959 жылы жарық көрген «Budapest természeti földrajza» (Будапешттің физикалық географиясы) кітабында Кечке-хед тас карьерінің қуыстары аталған. 1960 жылдың 21 тамызында үңгірден опырылма алынды. 1960 жылы Крекач Кароль тамшытас ағыны бар жартас қабырғасының бұрышында ашылатын, ені 15 см, ұзындығы 1 м және биіктігі шамамен 50 см жарықтың айналасында (қыс сайын) қар еритінін, ал өте суық ауа райында саңылаудың буланатынын байқады. Осы құбылысқа байланысты ол оны Lehelős-luk деп атады. Варошterv үңгір зерттеу тобы 1962 жылы Orgona-kürtő-ны қазды.

Крекач Карольшылар карьердің оңтүстік-батыс бөлігінің табанындағы опырылманы 1977 және 1978 жылдары қазып, осылайша екі тар, кішкентай жарық тапты. Краус Шандордың 1983 жылы жазған зерттеу қорытынды есебінде Краус Шандор 1968 жылдың 10 қаңтарында алғаш рет қараған бір үңгір туралы айтылады. Бұл үңгір Кечке-хед шыңындағы тас карьерде, карьердің батыс қабырғасында орналасқан. 2–3 м бойы аралауға болатын, бірақ қарсы бағытта да жалғасатын тектоникалық жарықтың қабырғасында тамшытас ағыны көрінді. Қолжазбаға сәйкес, үңгірдің табаны (кейінірек) тас сынықтарымен өте толтырылды. Тас карьерде қазуға тұрарлық жерлер бар. Краус Шандордың 2004 жылғы есебінде ол 1983 жылы атап өткен үңгірдің Лехелёш-люк екені айтылған. Қолжазбада ол 1968 жылдың 20 қаңтарында Лехелёш-люкке барғаны, ол сол кезде 3–4 м ұзындықта болғаны және одан тастарды алып шыққаны жазылған.

1984 жылы шыққан «Magyarország barlangjai» атты кітаптың ұлттық үңгірлер тізімінде бұл үңгір көрсетілмеген. Ужпалота спорт қоғамы Pannonia Speleoalpin үңгір зерттеу тобының 1985 жылғы есебінде үңгірдің сипаттамасы табылады. Есепке үңгірді көрсететін екі ақ-қара фотосурет енгізілген. Қолжазбада үңгірдің географиялық орналасуы көрсетілген жоспар-схема бар. Крекач Карольшылар перспективалы көрінетін жерді қазды. Ашу қиын болды, себебі үңгірдің соңғы нүктесінде опырылма көп болды, ал оның үстіндегі жартас қабырғасы да опырылып жатты. Крекач Кароль жаңа үңгірге Lehelősluk-barlang атауын беріп, 1986 жылдың 28 наурызында OKTH үңгіртану бөлімін үңгірдің ашылғаны туралы хабардар етті. USE Pannónia үңгір зерттеу тобының 1986 жылдың 15 шілдесінде үңгірді зерттеуге рұқсаты болды. Топ мүшелері үңгірді зерттеуге қажетті рұқсатты алғаннан кейін, қуысты ашуды жалғастырды. Краус Шандор мен Крекач Карольшылар 1987 жылдың 11 шілдесінде үңгірге барды.