Mausoleum of Adnan Menderes

Аднан Мендерес ескерткіш кесенесі — Ыстамбұлдың Топқапы шағынауданында, Ватан даңғылындағы Түркияның бұрынғы премьер-министрлерінің бірі Аднан Мендерестің мавзолейі орналасқан Топқапы зиратының ішіндегі ескерткіш кесене.

27 мамыр төңкерісінен кейін басталған Йассыада сот процестерінің нәтижесінде премьер-министр Аднан Мендерес, қаржы министрі Хасан Полаткан және сыртқы істер министрі Фатин Рүштү Зорлу Имралы түрмесінде дарға асылып, өлім жазасына кесілді. 1990 жылы шығарылған заңмен Аднан Мендерес пен оның серіктерінің абыройы қайтарылып, Имралы аралында жатқан денелері сол кездегі президент Тургут Өзалдың да қатысуымен мемлекеттік рәсімде 1990 жылғы 17 қыркүйекте қазіргі кесенеге көшірілді. 2011 жылы Мендерестің қайтыс болған ұлы Айдын Мендерес те ескерткіш кесенеге жерленді.

Аднан Мендерестің қайтыс болуы

Түркияда 1950–60 жылдары Демократиялық партия үкіметтерінің премьер-министрі болған Аднан Мендерес 27 мамыр төңкерісімен қызметінен алынып, көптеген Демократиялық партия мүшелерімен бірге Жоғарғы сотта сотталды. Йассыадада өлім үкімі шығарылып, Имралы аралына әкелінген Фатин Рүштү Зорлу мен Хасан Полаткан туралы жазалар 1961 жылғы 16 қыркүйекте, ал Аднан Мендерес туралы жаза 1961 жылғы 17 қыркүйекте орындалды.

Денелерді көшіру

1990 жылғы 16 қыркүйекте Аднан Мендерес, Хасан Полаткан және Фатин Рүштү Зорлудың Имралы аралындағы қабірлерінің басында рәсім өтіп, қабірлері ашылды. Рәсімге сол кездегі әділет министрі Махмут Олтан Сунгурлу және премьер-министрлік мүшесі Сабахаттин Чакмакоғлу да қатысты. Денелер түрік туына оралған табыттарға салынып, әскерилер мен полицейлерден құралған топ тарапынан рәсіммен «Троя» паромына көшірілді.

1990 жылғы 17 қыркүйекте Сарайбурну айлағында «Троя» паромынан алынған денелер Кеннеди даңғылымен шеруде өтіп, Аксарайдағы Мұрат паша мешітіне әкелінді. Мұнда оқылған жаназа намазынан кейін халықтың көп қатысуымен және ресми шеру сүйемелдеуімен Ватан даңғылымен өтіп, ескерткіш кесенеге әкелінді.

Мемлекеттік рәсім

29-жылдығы болып табылатын 1990 жылғы 17 қыркүйекте жаңадан салынған ескерткіш кесенеде оркестр қатысқан мемлекеттік рәсім өтті және президент Тургут Өзал мен Мендерес, Полаткан және Зорлу отбасылары мавзолейге гүл шоқтарын қойды.

Ескерткіш кесенеде өткен мемлекеттік рәсімге президент Тургут Өзал, ТҰБМ төрағасы Кая Эрдем, премьер-министр Йылдырым Акбулут, СТКР премьер-министрі Дервиш Ероғлу, ішкі істер министрі Абдулкадир Аксу, ұлттық білім министрі Авни Акйол, мәдениет министрі Намық Кемал Зейбек, әділет министрі Махмут Олтан Сунгурлу, мемлекеттік министрлер Мехмет Кечеджилер, Мехмет Йазар, Гюнеш Танер, Ибрахим Өзделмір, Реджеп Эрджүмент Конукман, Хүсню Доған, Мұстафа Рүштү Ташар, Вехби Динчерлер, Камран Инан, Джемиль Чичек, Исмет Озарслан, Хүсаметтин Өрүч, туризм министрі Ильхан Акүзүм, өнеркәсіп және сауда министрі Шүкрү Йүрүр, еңбек және әлеуметтік қорғау министрі Имрен Айкут, ауыл шаруашылығы, орман және ауыл істері министрі Лутфуллах Каялар, денсаулық сақтау министрі Халил Шывғын, қорғаныс министрі Сафа Гирай, қоғамдық жұмыстар министрі Ченгиз Алтынкая, қаржы және кеден министрі Аднан Кахведжи, көлік министрі Ченгиз Түнжер, Ыстамбұл әкімі Джахит Баяр, Дұрыс жол партиясының төрағасы Сүлейман Демирел қатысты.

Құрылыс ерекшеліктері

Ғимараттың жобасы Иззет Яғджы, Мүйессер Яғджы және Байрам Яғджыға тиесілі. Құрылысын «BİM İnşaat Muhendislik ve Mimarlık Şirketi» жүзеге асырды.

Сегізбұрышты жоспарлы ғимарат Осман және Селжұқ кесене үлгілеріне ұқсастық көрсетеді. Ғимарат алдындағы рәсім алаңынан баспалдақтармен қабірлер аймағына жетеді. Қабірлер орналасқан ішкі бөліктің шатыр жабыны пирамида тәрізді көтеріледі, ал көтерілген бұл бөлік ішінара үсті ашық сипатқа ие. Темірбетоннан жасалған ғимараттың сыртқы қаптамасы травертин, шатыр жабыны мыс, ғимаратты ұстап тұрған сегіз бағананың қаптамасы мәрмәр. Шатыр үстінде дәстүрлі діни құрылыстарға ұқсас алем (айшық) бар. 2022 жылғы 26 қыркүйекте мәдени құндылық ретінде тіркелді.

Реставрация жұмысы

2003 жылғы 22 шілдедегі «Ресми газетте» жарияланған заң аясында ескерткіш кесенеге күтім жасау, жөндеу, қорғау, басқару және соған ұқсас жұмыстар Ыстамбұл үлкен қалалық муниципалитетінің міндетіне алынды. 2017 жылы Үлкен қалалық муниципалитет тарапынан ескерткіш кесененің күтімі мен жөндеу жұмыстары жасалды.

Айдын Мендерестің жерленуі

Аднан Мендерес сияқты саясаткер болған және 2011 жылғы 23 желтоқсанда қайтыс болған ұлы Айдын Мендерестің өсиеті бойынша денесі әкесінің қасында ескерткіш кесенеге жерленді.