Museum of History and Culture of the Republic of Karakalpakstan

Қарақалпақстан өлкешілік мұражайы (қазіргі атауы Қарақалпақстан Республикасы Тарихы және Мәдениеті мұражайы) тек Амударияның төменгі ағысы мен Каспий теңізі ғана емес, бүкіл Орталық Азиядағы ең ежелгі ғылыми-білім беру мекемелерінің бірі болып табылады.

Тарих

Қарақалпақстан Республикасы тарихы және мәдениеті мемлекеттік мұражайының көрмесі алғаш рет 1929 жылы Қарақалпақстан Республикасының алғашқы астанасы Төртқол қаласында ұйымдастырылды. Осы мұражайды ұйымдастыруда адал қызмет көрсеткен адамдар E. Досназаров, G. Убайдуллаев, N. V. Торчинская, N. Баскаков, Q. Айымбетовтар болып табылады. Амудария суының тасып кетуі нәтижесінде мұражай 1944 жылы Нұқс қаласына көшірілді. Сол кезеңдерде мұражайға кірген Өзбекстан Ғылым академиясының Президенті, академик T. N. Қори-Нийозов жетекшілігіндегі академик Ойбек (Мусо Тошмухамедов), академик V. Вохидов сияқты Өзбекстанның бір тобы ғалымдары және Ресей мемлекетінен келген ғалымдар S. P. Толстоймен T. A. Жданкөлар өздерінің мұражайдан алған әсерлерін жазып қалдырған.

1959 жылы Өзбекстан Ғылым академиясының Қарақалпақстан филиалы құрылғандан кейін мұражай филиал басқармасына берілді. 1965 жылы мұражай қала орталығында орналасқан екі қабатты ғимаратқа көшірілді. Мұражай коллекциясында зергерлік, археология, қолөнер, қолданбалы өнер, табиғат, ХХ ғасырға қатысты мәліметтер, Қарақалпақстанда Каспий жағалауында шығармашылық жасаған суретшілердің көркемөнер туындылары сақталады. Мұражай өз шығармашылық тарихы барысында қарақалпақ халқының бай тарихын және өнерін, табиғатын кең қоғамға таныстырып келеді.

Өзбекстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 11 желтоқсандағы 975‑нөмірлі шешімі негізінде мұражайымыз Қарақалпақ өлкешілік мұражайы атынан Қарақалпақстан Республикасы тарихы және мәдениеті мемлекеттік мұражайы атына өзгертілді. Сондай-ақ осы шешім негізінде Мұйнақ ауданының «Экология» мұражайы және Елликқала ауданының «Археология» мұражайлары филиал ретінде енгізілді. Қарақалпақстан Республикасы тарихы және мәдениеті мемлекеттік мұражайы филиалы Мұйнақ ауданының экология мұражайы 1980‑жылы құрылып, бастапқыда мұражай қоры шектеулі экспонаттардан тұрып, бүгінгі күнге дейін мұражай қоры жаңа экспонаттармен байытылып келеді.

Өзбекстан Республикасы Президентінің 2017 жылғы 28 ақпандағы «Қарақалпақстан Республикасы Мұйнақ ауданын 2017‑2018 жылдары экономикалық дамыту және халқының жұмыспен қамтылуын қамтамасыз етуге қатысты қосымша шаралар туралы» PQ‑2803‑нөмірлі шешімі негізінде Мұйнақ ауданы мен Каспий теңізі маңындағы туристерді кеңінен тарту, сондай-ақ оның ұзақ тарихы, табиғаты, жануарлар және өсімдіктер әлемі, аудан халқының дәстүрлері мұражай экспозициясы арқылы кең жұртқа жеткізу мақсатында мұражайдың жаңа ғимараты салынды. Мұражайдың жаңа Концепциясы әзірленіп, экспозициялық көрме залы ұйымдастырылып, ағымдағы жылдың 20 қазанында Өзбекстан Республикасы Үкіметінің 2018 жылғы 6 қазандағы 07/1‑426‑нөмірлі баяны негізінде «Каспий балықтарынан 99 түрлі тағам» халықаралық гастрономиялық фестивалі аясында Қарақалпақстан Республикасы тарихы және мәдениеті мемлекеттік мұражайының филиалы Мұйнақ ауданындағы «Экология мұражайы» ашылу рәсімі өтті.

Қазір мұражай фондысында жалпы 300-ге жуық экспонат бар, мұражайдың көрме залы арқылы келушілер Орал теңізінің өткен және қазіргі өмірі, флорасы мен фаунасы, Мұйнақ ауданында балық шаруашылығының дамуы, Балық консерві зауытының қызметіне қатысты фотосуреттер, «Орал Күйші» деп танылған суретшілер Ф.Ю. Мадгазин және Р. Матеусованың шығармаларына жататын туындыларды көре алады.

Қарақалпақстан Республикасы тарихы және мәдениеті мемлекеттік мұражайының Эльдиккала ауданы филиалы 1989 жылы Қарақалпақстан Республикасы жертану мұражайы бөлімшесі ретінде құрылды.

Қазіргі уақытта мұражай экспозиция залынан Түпреккала, Айозқала, Гүлдүрсінқала сияқты тарихи ескерткіштерден табылған 3000-нан астам ежелгі Хорезм және Қарақалпақстан тарихына қатысты ерекше экспонаттар, жергілікті халықтардың этнографиясы және қолданбалы өнеріне қатысты заттар орналасқан.

Қазіргі уақытта мұражайда 2500 экспонат бар.

Мұражайда ежелгі жануарлар мен өсімдіктердің тасқа айналған қалдықтары, Орал бойының сирек және жоғалып кеткен құстары мен жануарлары қамтылған. Олардың арасында «Соңғы Тұрон жолбарысы» көрмесі ерекше. Соңғы Тұрон жолбарысының тұлы 1980 жылы мұражайға сыйлық ретінде берілген. Тұлы таксидермист М. Заславский тарапынан төрт жыл бойы жасалған.

Филиалдары

Өзбекстан Республикасы Үкіметінің 2018 жылғы 6 қазанындағы 07/1-426 нөмірлі хаттамасына сәйкес сол жылдың 20 қазанында Қарақалпақстан Республикасы Тарихы және Мәдениеті мұражайының Мұйнақ филиалы «Экология мұражайы» ашылды. Экология мұражайының экспозициясы Орал теңізі мәселесіне арналған. Онда өсімдік және жануарлар әлемі объектілері, халықтың қолданбалы өнері экспонаттары, ұлттық киім-кешек және қолөнер бұйымдары, «Мұйнақ» балық зауытының өнімдері үлгілері, сондай-ақ теңіздің ұлы дәуірін көрсететін фотосуреттер мен картина ұсынылған.

О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017‑jıl 11‑dekabrdağı „2017 — 2027‑jıllarda davlat muzeyları faoliyatını takomillashtırw hám moddiy‑texnik bazasın qattılandırw turalı kompleks şaralar dasturın tasdıqlaw turalı“ 975‑shar qararı menen Qoraqalpog‘iston Respublikası Tarihi hám Mädeniyeti muzeyi filialı, Ellikqal’a tumanındağı arxeologiya hám tarih muzeyi öz faoliyatın toqtatıp, onıñ ornında Qoraqalpog‘iston Respublikası Tarihi hám Mädeniyeti muzeyiniñ Ellikqal’a filialı qurıldı. Muzeydiñ körgizmeler zaly eki bölımdan turadı: arxeologiya hám xalq amalı seni. Muzeyde 2500‑dan artıq eksponattar bar.

Музей жинағы

Búgín kúnde muzey 4 bölím — tabiat, arxeologiya, etnografiya hám zamanaýı tarihden turadı.