Otrar

Otrar немесе Otyrar (қазақша: Отырар [wotɤ̥ˈrɑr]; ежелгі түрік: 𐰚𐰭𐰇:𐱃𐰺𐰢𐰣, романизация: Keŋü Tarman), сондай-ақ Farab деп те аталады, оңтүстік Қазақстандағы ежелгі қала, Жібек жолында орналасқан. Ол Орталық Азия тарихындағы маңызды қала болып, тұрақты және ауылшаруашылық өркениеттердің шекарасында орналасқан. Ол ірі шөлейт пен саяси округтің орталығы болып, Қазақстанды Қытай, Еуропа, Таяу Шығыс, Сібір және Уралмен байланыстыратын кілт нүктені басқарған.

Атаулар

Аймақтағы алғашқы белгілі мемлекет қытай ғалымдары тарапынан Kangju деп аталған, ол Сырдария (сонымен қатар Kang өзені ретінде белгілі) бойында орналасқан. Kangju б.з.д. I ғасырдан б.з. V ғасырға дейін бар болған. Оның астанасы Bityan-да немесе оның маңында болған деп хабарланған. Әр түрлі жау шабуылдарының бірнеше толқынымен кейін Kangju Сырдария өзенінің алқабында және Келес пен Атысы тармақтарында негізінен орналасқан бірнеше тәуелсіз мемлекетке ыдыраған.

Farab-тың бұрынғы атауларын анықтайтын жазбалар бар. Отарда және оазистің кейбір қалаларында жиналған монеталар осы жазбалар кезеңіне жататыны ойлады. Мұндай монеталардың аверсінде садақ түріндегі Тургеши жалпы белгісі, реверсінде арыстан бейнесі бар. Екінші типтегі монетаның реверсінде «X» белгісі бар; олар жергілікті билеушінің қазынасынан шыққан болуы мүмкін. Екінші типтегі монеталар Қангу Тарбан түркі мемлекетінің билеушілері, халқы Қанғарлар болған билеушілер шығарған деген ұсыныс бар. Монеталарға сәйкес, VI–VIII ғасырларда Қангу Тарбанды Қанғарлардың жергілікті әулеті басқарған, олардың астанасы Тарбан қаласы Тұрарбанд болып, кейін Отар деп аталған. Алтын орда дәуірінен бастап Отардың қиратылған қалашықтары ежелгі билеушілердің қазыналары, алтын монеталар мен зергерлік бұйымдардың жасырулы қазыналары туралы аңыздармен тартымды болды. Мұндай аңыздардың көзі әртүрлі монеталар мен зергерлік бұйымдардың археологиялық табылуымен расталған болуы мүмкін.

IX–X ғасырларда әртүрлі дереккөздер Отарды Испиджаб қалаларының бірі ретінде атайды. Бұл, бәлкім, қала алдымен Халифатқа, содан кейін Саманидтерге берілгенімен байланысты. Бұрынғыдай, Отар «барлық бағытта шамамен бір күндік жол» аумағын қамтитын ауданның орталығы болып қала берді, бұл хроникшілердің көптеген жазбаларында айтылған. Қала сондай-ақ өз монеталарын чекандағаны белгілі.

Орналасуы

Сырдария Отар мен бүкіл аймақтың өмірінде ерекше рөл атқарды, оның сулары егінді суару үшін пайдаланылды. Ол сондай-ақ балыққа бай және оның жағалаулары мол өсімдіктермен жабылған, көптеген құстар мен жануарлардың мекені болды. Отар орта ғасырлық араб, парсы және түркі жазушылардың көптеген дереккөздерінде аталады. Бұл дереккөздер оны Жетісу (Жеті өзен) қалаларының бірі ретінде сипаттайды. Қала әртүрлі географиялық ландшафттардың қиылысында орналасқан және Ұлы Жібек жолының қару-жарақ жолдарының тоғысында болды. Отар, екі ірі өзеннің қиылысында орналасқандықтан, үлкен ауылшаруашылық аймақтың орталығы болды және Қаратау тауларының етегіне жақын орналасқандықтан, жазықтарда саяхаттайтын көшпенділердің қолдау бекеттерінің бірі болды. Отардан Арыс бойымен жолдар Тараз, Баласағұнға, одан әрі Синцзянға дейін таралады; Сырдария бойымен ескі жол Шаш, Соғдқа, содан кейін Мерв және Нишапурға, тағы бір жол Арқалық теңізі мен Уралға түседі. Тағы бір танымал жол Қызылқұм шөлін бойлап батысқа қарай Хорезмге, содан кейін Волга аймағына, Қара теңізге және Кавказға жетеді.

Отар арғысы Оңтүстік Қазақстан облысының Құсқұм ауданысында орналасқан. Ол Шымкенттен солтүстік-батысқа 120 км, Түркістаннан 50 км қашықтықта. Қалаға өткен апаттар мен соғыстар өз әсерін тигізді. Қазір, бір кездері гүлденген қала орнына тек шөппен жабылған қираған қалдықтар ғана қалды. Отар арғысына алғаш келген адам жиі қала мен ескерткіштердің, қамалдардың және күзет мұнараларының көптеген ашық қираған қалдықтарын көріп таң қалады. Негізгі суару арналарын қазір құрғақ егістік алаңдары кесіп өтеді, олардың жарылған төбелері ғасырлар бойы су ұстап тұруға қабілетсіз.

Отар арғысы бір ғана орын емес, ол бірнеше қала мен қалашықтарды қамтитын үлкен арғы. Ежелгі қоныстардың орнына қалыптасқан әрбір төбе қазіргі уақытта өз атауына ие: Алтынтөбе, Джалпақтөбе, Күйүк-Мардантөбе және Пчакчи‑төбе. Бұрын олар басқа атауларға ие болған, бірақ қазір ұмытылған, және қазіргі қираған қалдықтарда қолжазба дереккөздерде белгілі үш қала атауларын ғана анықтауға болады.

Тарих

Қала Ахаеменид империясы дәуіріне дейінгі тарихқа ие, сол кезде ол Параб ретінде белгілі болған. Ескі парсы Пārāb (Ḥudūd al-ʿĀlam-да) немесе Фараб (сонымен қатар Фаръяб және Парыаб) — өзен суын бұрмалау арқылы суарылған жерлер деген мағынаны білдіретін жалпы парсы тоponимі. (Фаръяб) сондай-ақ Солтүстік Әфганстандағы провинцияның атауы. 13‑шы ғасырда Жаксартес бойындағы Фараб Отарр ретінде белгілі болған.

Моңғолдар және Тимуридтер

Отардың гүлденуі Орталық Азияға моңғол шабуылы арқылы тоқтатылды.

1218 жылы шамамен 450 адамнан тұратын моңғол сауда карваны Отрарға келді, оның ішінде Чингис ханның делегаты болды. Отрардың губернаторы Иналчуқ, Хорезм империясының Сұлтан Мұхаммед II-нің ағасы, оларды моңғол шпиондары деп айыптап, тұтқындады және Сұлтан Мұхаммедтің рұқсатымен барлық карванды өлтірді.

Чингис хан үш дипломаттан тұратын делегацияны Сұлтан Мұхаммедке жіберіп, Иналчуқтың жазалануы талап етілді; бірақ Мұхаммед мұсылман делегатты басып, оның екі моңғол серіктерінің сақалдарын қырқып, Чингис ханды жауапты шабуылға итермеледі. Ол 1219 жылы бес ай бойы Отрарды қоршады, ақырында оның қабырғаларын бұзып, Иналчұқты өлтіріп, тұрғындарды қырды.