Pakhlavan Mahmoud Mausoleum

Пахлавон Махмуд кешені, Пахлавон Махмуд мавзолейі немесе Полвон ота мавзолейі – Хивада, Хорезмде орналасқан ескерткіш монумент. Мавзолей кешенінің жалпы ауданы 50x30м, және 1664 жылы Пахлавон Махмудтың қабірінің үстіне ғажайып купол ретінде бастапқыда салынған. Пахлавон Махмуд (1247-1326) жергілікті ақын, қарапайым шеберлердің арасынан шыққан, сондай-ақ жеңілмес күресші ретінде батыр күшімен және адамдарды емдеу қабілетімен танымал болған. Оның қабірі өз заманының өзбек, түрікмень, қарақалпақ және басқа халық өкілдері үшін қасиетті орын болып саналған және әлі де солай есептеледі. Бұл кешен Хивада “Хазрати Пахлавон Пир” ретінде де белгілі.

Өз өсиетіне сәйкес, Пахлавон Махмуд өз тері шеберханасында жерленген. Уақыт өте келе бұл орын құрметті қажылық орнына айналып, кейін оның атымен аталатын кешен салынған.

Мифтер

Пахлавон Махмуд 13-ғасырда өмір сүрген жергілікті ақын, қарапайым шеберлердің арасынан шыққан, сондай-ақ жеңілмес күресші ретінде батыр күшімен және адамдарды емдеу қабілетімен танымал болған. Оның қабірі Жұма мешітінің артындағы қазаңханада орналасқан. Пахлавон Махмудтың өмірі мен қызметінің көптеген мәліметтері жергілікті ауыз әдебиетте сипатталған. Ол ежелден қала патроны ретінде құрметтелген.

Құрылыс

Бастапқыда мавзолей ғимараты қарапайым болған, бірақ бұл орын танымал қажылық орнына айналған сайын мұсылман мешіттері мен ханақаһтар салынған. Кәжілер де мавзолейдің айналасында намаз оқып, тұруға арналған үйлер мен басқа бөлмелер де болған. Уақыт өте келе мавзолей Хивадағы ең үлкен куполға ие керемет құрылымға айналып, көк глазурленген плиткалармен, еңкейген төбемен жабылған. Аллаһ Күлі Ханның билігі кезінде ғимарат керамикалық плиткалармен безендірілген.

Қақпашаның үстіндегі жазбаға сәйкес, П. Пахлавон Махмуд кешені 1701 жылы, Шохниёз Хан оны салған кезде құрылған деп есептеледі. 1825-1835 жылдары оның орнына ағаш шатырлы мавзолей (17,5x25,5 м), зияратхана (9X9 м) және ханақа (4x4 м) тұрғызылған. Кейінірек Хива хандары (Абулғази Хан, 1643–63; Шохниёз Хан, 1695-1702; Мұхаммед Рахим Хан I, 1806–25; Темурғазы Хан, 1857-58 және басқалары) да осында жерленді. 1913 жылы шебер Курбонниёздың жетекшілігімен ауладың батыс жағында екі қабатты медресе, оның қарсысында бағаналы веранда салынған. Мавзолей үш бөлімнен тұрады: ханақа, қабір және коридор. Пахлавон Махмуд мавзолейдің батыс жағында орналасқан бөлмеде жерленген. Мұхаммед Рахим Хан ханақаның солтүстік бөлігінің қабырғасына қас жаққа орналастырылған. Оның жанында Хива хандары Абулғази Хан және Ануша Ханның қабір тақталары қойылған. Аллах Күлі Хан коридорда жерленген. XIX ғасырдың соңында Пахлавон Махмуд кешені Хива хандары мен олардың жақын туыстарының жерлеу орнына айналған. Асфандияр Ханның (1910-1918) билігі кезінде ауладың батыс жағында екі қабатты Қорихон мешіті, шығыс жағында жазғы мешіт салынған.

Сәулет

Кешенге оңтүстік жағындағы қақпа арқылы кіреді, ол ағашпен жабылған ішкі аулаға апарады. Сыртқы жағында құдық, шатырлы ханақа-мавзолейге қарсы кішкентай аула, оң жақта веранда, сол жақта бассейн және медресе орналасқан. Ханақаның күмбезі көк және ақ глазурланған тақтайшалармен безендірілген, әр жағында екі гүлді медальон бар. Күмбездің безендірілуі негізінен көк глазурланған кірпіштен жасалған. Ғимараттың ішкі жағы нәзік безендірілген. Кіребасынан күмбезді шатырға дейін ақ және көк өрнектермен жабылған. Өрнектер арасындағы жазбада Пахлавон Махмудтың Рубайаты бар. Зияратхана ханақаның батыс есігінде орналасқан. Пахлавон Махмудтың глазурланған саркофагы бар. П. Пахлавон Махмуд кешенінің негізгі ғимараттары одан Мухаммад Муродтың жетекшілігімен салынған. Безендірулерді Мулла Нурмұхаммед Келандардың ұлы, Софимұхаммед Абдужаббардың ұлы және Абдулла «жин» жасаған. Зияратхана есігі (1810) және сыртқы есік (1894) шебер Нурмұхаммед жасаған. 1960 жылы медресе мен веранда шебер Розимат Машариповтың қатысуымен жөнделген. Пахлавон Махмуд кешені XIX ғасырдың Хива сәулет стилінің жарқын мысалы болып табылады.

Сәулеттік ансамбль

Пахлавон Махмұд қабірінің айналасында әртүрлі кезеңдерде (1664-1913) салынған ескерткіштер кешені қалыптасқан. Оның жалпы өлшемдері салыстырмалы түрде үлкен (50x30 метр), және мұнда алғаш рет 1664 жылы Пахлавон Махмұдтың қабірінің үстінде кішкентай мавзолей пайда болған. XVII ғасырда мавзолейдің оңтүстік жағында кіреберіс портал салынған.

Есіктің жазбаларына сәйкес, кеңірек құрылыс 1701 жылы Шахнияз Хан (1698-1702) бастаған. 1719 жылы Шерғазы-хан, қазына орнынан оңтүстікке жаңа медресе құрып, оны Пахлавон Махмұд мавзолейіне бағыттаған.

1810 жылы Күнградқа сәтті жорықтан кейін Мұхаммед Рахим-хан I ансамбльді түбегейлі өзгертуге шешім қабылдаған. Кейін құрылым бастапқы мавзолейден шығысқа және ішінара оңтүстікке созылған. 1810-1825 жылдары бай безендірілген мавзолей, зиарат-хана (кедейлерге арналған бөлме) және ханқа салынған. Хан отбасына тиесілі мүшелер мавзолейге тіркелген отбасылық крипте жерленген. Мұнда Хорезмнің кейбір билеушілері: Абулғази-хан, Шахнияз-хан, Темур Ғази-хан, Мұхаммед Рахим-хан I жерленген.

Абулғази-хан (1663) және Ануш-хан (1681) мәрмәр мүсін тақталары жаңа ғимаратқа көшіріліп, Мұхаммед Рахим-хан I-нің жерлену нұқтасына қасынан орналастырылған.

1913 жылы кешеннің батыс бөлігінде Құран оқитын екі бөлме (кари-хана) салынған және қарсысына террасса құрылды. Сондай-ақ, мавзолейдің алдында аулада екі қабатты ғимарат салынған. Бұл ғимараттың бөлмелерінде Исфандияр Ханның анасы мен ұлдарының жерлену қабірлері, сондай-ақ Исфандиярдың өзі жерленген жері орналасқан.