Palóc Museum

Палоц мұражайы — Балашшадярматтағы мұражай. Оның жинағы Ноград комитатының бүкіл шаруа мәдениетін (словак және неміс ұлттарымен қоса) қамтиды.

Тарихы

Мұражай қоғамдастық негізінде құрылған мұражайлардың қатарына жатады. Дегенмен оны құру ең алдымен тарихшы-генеалог Надь Иван (1824–1898) қаржылай қолдауының арқасында жүзеге асты. Ғалым мұражайдың пайда болуының негізін тек ақшалай сыйлығымен ғана емес, сонымен қатар өзінің көп мөлшердегі жинағымен (археологиялық, этнографиялық, теңге және ақша жинақтары) де қалады, себебі оның өмірінің соңғы жылдарында қызметінің орталығында мұражай ісі тұрды.

1890 жылы «Nógrádi Lapok» басылымында үндеу жариялады: «Отанымыздың, ұлтымыздың, әсіресе Ноград комитатының өткенін, тарихын танып білуге қосымша дерек пен дереккөз бола алатын өткеннің ең кішкентай тарихи түйіршіктерін де жинайық... Жергілікті мұражай құрайық! Жайылып, үлкен ағашқа айналатын жергілікті қоғамдастық құрайық, ол жоспарланған мұражайдың негізін қалайды». Басылымның келесі санында Надь Иван басқа заманауи қоғамдастықтардың үлгісін негізге ала отырып дайындаған Қоғамдастықтың жарғысы жарияланды. 1891 жылдың 15 наурызында оның еңбегінің нәтижесі ретінде Жалпы жиналыс өтіп, ол Ноград комитаты Мұражай қоғамдастығын құрды. Қоғамдастықтың мақсаты — Ноград комитатына қатысты этнографиялық, археологиялық және тарихи ескерткіштерді жинау. Қоғамдастықтың 27 құрылтайшысы, 4 мұрагер мүшесі, 89 қатардағы мүшесі және 14 демеуші мүшесі болды. Төраға болып граф Дегенфельд Лайош бас губернатор сайланды.

Жұмыс басталып, жиналған материал сол жылдың өзінде қаланың бір мектебінің кең сыныбында келушілерге көруге жарамды жағдайға келтірілді, сөйтіп экспозиция әр жексенбі мен дүйсенбіде сағат 10-12 аралығында ашық болды. Осыдан рухтанған қоғамдастық ауылдарда тұратын зиялыларға материал жинап, оны қоғамдастыққа сыйға тартуды сұрап хабарлама жіберді. Ауылдық зиялылардың бұл бағыттағы хабардарлығын мынадан көруге болады: римоцтық хатшы, черхатшураньдық және орхалмдық діни қызметкер бірдей өз ауылдарында этнографиялық зат жоқ деп жауап берді, ал шын мәнінде бұл ауылдар этнографтар үшін Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі онжылдықтарда да тамаша жер болып шықты, осы ауылдардан көптеген тамаша зат жиналды. Осыған қарамастан бір жыл ішінде 172 сыйлаушының арқасында мұражайдың заттық материалы 3500-ден асты. Олардың арасында археологиялық, этнографиялық заттар, түрлі тарихи дәуірлерден қалған заттай ескерткіштер, минералдар, портреттер мен кітаптар болды. 1891 жылы саясаткер Сонтаг Пал (1820–1904) өз кітапханасын қоғамдастыққа сыйға тартты. Бұл кезде олар залдан асып кетіп, мектептен қосымша бөлме сұрады. Бірақ ақыр соңында 1894 жылы қоғамдастық ғимарат сатып ала алды, оған көп ұзамай жинақ көшірілді.

Уақыт өте ынта-жігер азайды, керексіз болып қалған заттар мұражайға қалай да жетті, бірақ мойындалған мүшелік жарналар әлдеқайда қиынырақ жиналды. Жаңа ғимаратты да тек Надь Иван мен Дегенфельд Лайоштың вексельдерінің арқасында ғана сатып алуға болды. Жалпы жиналыстардың ынта-жігері де азайды. Дегенмен Надь Иванның арқасында мұражай қоғамдастығы тоқтап қалмады. Ол іске жаңа-жаңа демеушілерді тартты. 73 жасында ол қоғамдастықтың хатшылық қызметімен қатар директорлық міндеттерді де атқарды. Өзінің қызметке кірісу сөзінде ол жаңа мұражай ғимаратын салу идеясын көтерді. Өсиетінде ол өзінің барлық мүлкін Ноград комитаты Мұражай қоғамдастығына сыйға тартты, бірақ тек жаңа мұражай ғимаратына жұмсалуын шарт етті. Ол қайтыс болғаннан кейін оның әйелі Чато Мария (1837–1908) ғалымның кітапханасын мұражайға сыйға тартты. 1904 жылы Ясковіч Ференц (1860–1914) директорлық міндеттерді атқарып, жинақты күтіп-баптады. 1905 жылы қоғамдастық Мұражайлар мен Кітапханалардың Елдік бас қадағалау органына мүшелікке қабылдануды сұрады. Бұл мамандық тұрғысынан да, тұрақты қаржылай қамтамасыз ету тұрғысынан да үлкен қадам болды.

Комитаттың көмегімен қоғамдастықтың қаржылық қиындықтарын реттеуге қол жеткізілді, әрі директор Ясковіч пен қатар жинақ банкінің директоры да болған вице-төраға Ваннаи Игнац жаңа мұражай ғимаратын жүзеге асыруға кірісті. Бас қадағалау органының делдалдығымен олар Дін және халыққа білім беру министрлігінен мемлекеттік көмек, ал қаладан 1000 шаршы өлшемдегі жер учаскесін алды. 1910 жылы мұражай сарайының жобасына конкурс жарияланды, оны астаналық сәулетші Вэлдер Дьюла (1884–1944) жеңіп алды. Дегенмен құрылыстың болжамды шығыны қолда бар соманан асып кетті, сондықтан бастапқы жоба қайта өңделіп, ғимараттың бір қанаты салынбай қалды, оның жоқтығын мұражай кеңсе мен қойма мәселелеріне байланысты бүгінге дейін сезінеді.

Құрылыс 1914 жылдың көктемінде басталды, әрі әлі жартылай дайын ғимаратқа жаз бойы қоныстану басталды. Дегенмен дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін ғимаратты қоғамдастықтан тартып алды, ол казарма, содан кейін аурухана ретінде қызмет етті. Бірақ соғыс ең үлкен зиянды жинаққа келтірді, оның шамамен 80%-ы жойылып, құрып кетті. Бүгінде бұл жинақ қандай құндылықтарды білдіргенін айту мүмкін емес, бірақ сақталған минималды материалдан қорытынды жасасақ, ол бүгінде өз түрінде теңдессіз болар еді деген ой туады.