Papp Ferenc Cave

Papp Ferenc-barlang (Папп Ференц үңгірі) — ұзақ уақыт бойы Пилиш тауларының ең ұзын әрі ең терең үңгірі болды. 1982 жылдан бері ол Мажарстанның қатаң қорғалатын үңгірлерінің бірі. Ол Дунай–Ипой Ұлттық паркінде орналасқан. Туристік нұсқаулықтарда да көрсетілген.

Сипаттама

Пилишборошйенё ауылының сыртқы аумағында, Будакаласонның жанында, Эжюшт-хеги тауының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан тасталған үлкен тас карьерінің жоғарғы, солтүстік-батыс бөлігінде үңгірдің оңтүстік-шығысқа қараған кіреберісі орналасқан. Карьердің жартас қабырғасының түбінде, теңіз деңгейінен 372 м биіктікте, воронка тәрізді опырылу астында оның ені 1 м, биіктігі 1,6 м, еңіс бағытты, жарылыс арқылы жасалған сипатты, доғал әрі дұрыс емес пішінді кіреберісі ашылады. Ezüst-hegyi 2. sz. barlang-тың кіреберісінің қасында жартасқа қашалған «Papp Ferenc-barlang» деген жазу бар, соған байланысты екі үңгірді шатастыруға болады.

Жаяу, жеңіл жерден жетуге болады. Ең оңай Будапешттің Чиллагхеги HÉV аялдамасынан қызыл жолақ белгісі бар туристік жолмен жаяу жетуге болады. Кейбір туристік карталар оның орнын үңгір белгісімен, бірақ үңгірдің атауынсыз көрсетеді.

Papp Ferenc-barlang орналасқан тас карьерінде тағы екі үңгір туралы көп ақпарат бар: жойылған Ezüst-hegyi 1. sz. barlang туралы және Ezüst-hegyi 2. sz. barlang туралы. Тас карьерінің ауласы бойымен жартас қабырғасына қарай жоғары жүргенде, алдымен Ezüst-hegyi 2. sz. barlang-тың кіреберісін байқауға болады, ол одан батыс–солтүстік-батысқа қарай шамамен 20 м жерде, карьердің солтүстік-батыс бұрышында, 2 м биігірек орналасқан Papp Ferenc-barlang кіреберісінен үлкенірек.

Оның көлденең созылымы 52 м. Оның өлшемдерінен бөлек, геологиялық тұрғыдан да маңыздысы — тереңдігі 60 метрден асатын үңгірде таудың шөгінді тау жыныстарының қабат тізбегі, бетінде жатқан олигоцен харшхеди құмтасы, жоғарғы эоцен мергель қабаттары, жоғарғы триас дахштейн әктасы және доломит ашылады. Үңгір екі айқын ажыратылатын бөлікке бөлінеді. Оның харшхеди құмтасты жоғарғы бөлігі құлаулар мен опырылулар нәтижесінде қалыптасқан, лабиринт сипатты. Карбонатты тау жыныстарында орналасқан, үлкенірек төменгі бөлігі термалды су еруінің нәтижесінде пайда болған. Екі учаскені Csiga (Ұлу) деп аталатын құбыр жол жалғайды. Кейбір жерлерде суық су текті еру құбырлары көрінеді. Үңгір жабылмаған, бірақ оны қарап шығу үшін Дунай–Ипой Ұлттық паркі Дирекциясының рұқсаты қажет. Негізгі үңгіршілер жабдығымен және үңгіршілер тәжірибесімен өтуге болады.

Үңгір ашылудан көп бұрын қайтыс болған Папп Ференцтің құрметіне аталған. 1969 жылы үңгір әдебиетте алғаш рет Papp Ferenc-barlang деп аталды. Үңгір әдебиетте сондай-ақ Ezüst-hegy Cave No. III. (Кордош, 1977), Ezüst-hegyi 3. sz. barlang (Кордош, 1980), Ezüst-hegyi III. sz. barlang (Кордош, 1977), Ezüst-hegyi 3.sz. barlang (Эстерхаш, 1989), Ezüsthegyi III.sz.barlang (Берталан, 1976), Ezüsthegyi felső barlangok (Леел-Ёшши, 1958), Ezüst-hegyi felső-barlangok (Сенти, Эстерхаш, 2001), Ezüst-hegy nagy kőfejtőjének barlangja (Кордош, 1984), Ezüsthegy nagy kőfejtőjének barlangja (Берталан, 1976), Ezüst-hegy No. 3 Cave (Такачне, Эстерхаш, Юхас, Краус, 1989) және Papp Ferenc barlang (Берталан, 1976) атауларымен де кездеседі. Ezüst-hegyi felső barlang (Эжюшт-хеги жоғарғы үңгірлері) — Ezüst-hegyi 2. sz. barlang мен Papp Ferenc-barlang.

Зерттеу тарихы

1958 жылы жарық көрген, Леел-Ёшши Шандор жазған зерттеуде Ezüsthegyi felső barlangok сипатталған. Сипаттамаға сәйкес, харшхеди құмтасының астында, Эжюшт-хеги тауындағы үңгір жанында, жоғарғы эоцен мшылы жануарлы мергель дақтары бар. Кевей тау тобындағы үңгірлер негізінен термалды су текті, бірақ олардың арасында карсттық (Ürömi-víznyelőbarlang) және тектоникалық текті (эжюшт-хеги үңгірлері) де бар. Эжюшт-хеги тауының оңтүстік-шығыс ұшында орналасқан жоғарғы құмтас карьерлерінде, теңіз деңгейінен шамамен 350–360 м биіктікте екі кішкентай әрі тар бағаналы үңгір орналасқан. Үлкенірегі ұзындығы 10 м, тереңдігі 4 м. Екі үңгір де бүкіл ұзындығы бойынша карстанбайтын құмтаста пайда болғандықтан, олар тек тектоникалық жарық үңгірлері болуы мүмкін. Екі үңгірдің қазіргі пішінінің қалыптасуында одан бөлек, қиғаш жарылу жазықтығы бойымен болған кейінгі жылжулар мен құлаулар да маңызды рөл атқарды. Массалық қозғалыстарға байланысты екі үңгір де Csörgő-lyuk-қа ұқсас, күрделі үгінді лабиринтіне айналды. Зерттеуге Кевей тау тобын көрсететін карта эскизі қоса берілген. Карта эскизінде Ezüsthegyi felső barlangok-тың географиялық орналасуы көрінеді. Суретте және мәтінде екі үңгір 7 және 8 нөмірлерімен белгіленген.

1958 жылғы «Karszt- és Barlangkutatási Tájékoztató» басылымында «Földrajzi Értesítő» журналында жарияланған зерттеу негізінде жазылған үңгір сипаттамасы жарияланды. 1967 жылы жарық көрген «Pilis útikalauz» кітабында Эжюшт-хеги тауының оңтүстік-шығыс ұшындағы жоғарғы құмтас карьерінде бірнеше кішкентай жарық үңгірі бар екені жарияланды. Үңгірді 1969 жылы 16 ақпанда Сенте Иштван жетекшілік еткен Вёрёш Метеор Табиғат Достары Қоғамының үңгір зерттеушілерінің тобы ашты. Сенте Иштван дерлік көлденең орналасқан құмтас қабаттарының шамамен 30 м учаскеде үзілуі мен опырылуы астында үңгір болуы керек деп болжады. Құлаған, алып құмтас блоктарының арасында ұзақ уақыт іздеу мен қазудан кейін оны тапты.

1969 жылғы «Karszt- és Barlangkutatási Tájékoztató» басылымында жарияланған хабарламаға сәйкес, хабарлама жарияланғанға дейін бірнеше апта бұрын қызық үңгір ашылды. Термалды су текті, ұзындығы 400 метрден асатын үңгір — Пилиштің ең ұзын үңгірі, ол әсіресе геологиялық тұрғыдан маңызды, себебі тереңдігі 60 метрден асатын табиғи ашылымда таудың шөгінді тау жыныстарының қабат тізбегі мен орналасуы, бетіндегі олигоцен харшхеди құмтасынан бастап, жоғарғы эоцен мүшелері (буда мергелі, мшылы жануарлы мергель және нуммулит әктасы) арқылы жоғарғы триас дахштейн әктасы мен доломитке дейін өте жақсы байқалады, сондай-ақ тектоникалық қозғалыстардың бағыты мен деңгейі де көрінеді.