Qal’aliqir

Qalʼaliqir – (yoki Kalaly-gyr; şuningdek Ayritam; türkmanşa: Galalygyr) – qazirgi Türkmenistan bölgesindegi joq bolğan eski qala, milodtan alıp barlıq V‑IV asırlar arasında eski Xorazmnıñ ekinşi bastıqtı bolğan. Xorazm ekspeditsiyasınıñ izdenisine köre, alany 70 gektarğa jaqın bolğan Qalʼaliqir 1 qalası Xorazmdıñ eñ úlken eski meñzil bolıp sanaladı.

Ornalasu

Qalʼaliqir 1 jäne Qalʼaliqir 2 ähali punktteri Türkmenistanınıñ Toshağuz vilayetiñ administrativti ortası Toshağuz qalasınan 40‑50 kilometrlik janubı‑batısda Amudaryanıñ eski Saraqamış deltası bölgesinde ornalasqan.

Sıpatı

1939‑jılı S.Tolstov arqılı izdenildi. 1950‑jılı Xorazm arxeologiya‑etnografiya ekspeditsiyası arqılı qaıtadan izdenildi. 1953‑jılı jäne 1958‑jılı Y. A. Rappoport basqaruında tekseru jumıstarı jasaldı. Qalʼaliqir 2 úlken qala qırıntılarınan turadı. Qalʼaliqir1 turaqtı tórtburshaqtı formağa ie, ólsimi 1100×700 m. Qalʼaliqir 1 alǵash tórtburshaqtı (tepalik formağa köre) bolıp, alany 1000×400 m. Qala qırıntılarınan işki yüzinde mádíeli qatlam tolıq bolmaýdı. Bul jerde jandar saqtalǵan qorı vazifasın atqaradı (qarıñ Var). Qala ähalisi qorǵaw qırısına ornalasqan üstí gumbazben qaptalǵan jolshaqtı tor xonalarǵa jasıqtı. Qalʼaliqirda 2 ta paralel işki jolshaqtı turar joy xonaları tabıldı. Qalʼaliqirdiñ basqa bóliminde turar joylar anıqtalmadı. Sol. qırıs aldaǵı köp xonalı bina qabir qurılısı – «ólikter úyi» bolıp, onda balıqtan jasalǵan úlken idishterde (ossuary) mayıtların sáyqtarı saqtalǵan. Avestada da Qalʼaliqirdegi sıyaqtı jolshaqtı turar joylar, kvadrat formaqtı varlar turalı aytılǵan.

Qalʼaliqir 1

Qala qalalarınıñ biri Qalʼaliqir 1, ólsimi 1000×700 m bolǵan turaqtı burshaqtı qala bolıp, qala qırısları minaralar men qamtamasyz etilgen. Qala tórt darwazağa ie bolıp, murakkab labirintter men qalalar menen qorğalǵan. Qalʼaliqir 1 aýıl awıl ähalisinin ómirı tolıq turar-joydıñ qatı qırısları qalıñda jasırǵan uzun gumbazlı jolshaqtı xonalarda jıynalǵan. Qalanıñ batıs qırıs jaqında, onıñ işki jaqta úlken saray binası bar edi. Qırıs pen saray binasınıñ qurılısı tolıq tamamlánbaǵan hám orın táslap ketilgen. Qırısların podıyalıq biikligi 1 m-dan asqan paxsa bloktardan qurılǵan, onıñ üstine oddiy antiqa ólsimdí balıq gíshter qoyılǵan. Saray binası kvadrat formaqtı (80x80 m) bolıp, onıñ şeńderinde ekı işki hól hám ekı tásqi hól bar. Hólardıñ perimetri boýınsha 30-ğa jaqın turli xonalar bar. Saray zalı bastımenmen qamtamasyz etilgen tekis tilege ie bolıp, onıñ negizderi bólekşe saqtalǵan. Izdenuşilerdiñ pikirine köre, Qalʼaliqir 1 qalası qurılısı milodtan alıp V asır sońı nemese IV asır baslarında Xorazmda Ahamoniylar dynastiyası úkimetti kúnderinde bastalǵan.

Зерттеушілер Қалъалиқир сарайының 1 сәулетінің толықтығын тіркеп, дамыған Хоразм сәулетіне алғашқы итермелеп берген.

Қалъалиқир 2

Тағы бір қамал Қалъалиқир 2 қамалы 1-камалдан 10 км батысқа, Оңтүстік Дауданның ежелгі өзенінің сол жағалауында орналасқан еді. Бұл ескерткіш шамамен тұрақты тең бүйірлі үшбұрыш болып, солтүстік жағынан төртбұрыштар кіріс кешенімен қосылған. Бұл жерде 5 метрлік белгідей қамал қабырғалары сақталған. Қамал ішіндегі ең монументалды құрылыс – бұл екі метрлік жасанды платформада салынған, диаметрі 24 метр болған дөңгелек ғибадатхана. Мабеддің қабырғаларында оқ пішінді тесік бар еді және солтүстік жағынан үлкен овал мұнарамен қосылған. Бұл діни орталық толықтай қиратылғаннан кейін тастап кеткен.