Samosata

Самсат (Курдша: Samîsad, Осман түрікше صمصاد Semisat), бұрынғы Сомосата (Ежелгі грекше: Σαμόσατα) — Түркияның Әдіяман провинциясындағы кішкентай қала, Жоғарғы Ефрат өзенінің жағасында орналасқан. Бұл Самсат ауданның әкімдігі. Қалада Бэзикан тайпасының күрдтері тұрады.

Халил Фырат, Әділет және Даму Партиясынан (AKP) 2019 жылғы наурыздағы жергілікті сайлау нәтижесінде мердігер болып сайланды. Қазіргі каймакам — Халид Йылдыз.

Самсат Коммагения Патшалығының ежелгі астанасы болған. Самсаттың қазіргі орны салыстырмалы түрде жаңа, өйткені ескі Сомосата қаласы Ататүрік су бөгетінің құрылысы кезінде 1989 жылы суға батқан. 2018 жылғы жағдайға дейін қалпына келтіру жұмыстары толық аяқталмаған. Жақын маңдағы палеолит дәуіріне дейінгі ежелгі телл қазіргі күнге дейін сақталған.

2022 жылғы халық саны 3 790 адам, 2017 жылғы 3 520 адамнан жоғары.

Грек-рим дәуірі

Сомосата қаласы 245 б.з.д. дейін Нео-Хиттит Күммух орнына Оронтид Софен патшасы Самес I арқылы негізі қаланған. Ол бұл қаланы аймаққа өз талаптарын дәлелдеу мақсатында құрған болуы мүмкін, бұл Иран және грек-рим әулеттерінің, мысалы, Каппадокия, Понт, Парфия және Арменияның ортақ тәжірибесі. Қала "жартылай Ахеменид" парсы сәулет стилінде салынған, бұл Үлкен Армениядағы Оронтид ғимараттарына ұқсас. Сомосата сияқты қалаларды (Орта парсы *Sāmašād; Ескі парсы *Sāmašiyāti-) "қуаныш" немесе "бақыт" деген мағынада атау Оронтид (кейінгі Арташид) дәстүрі, Ахеменид патшалық дискурсын еске салады. Сомосата Софеннің Оронтид патшаларының ең маңызды корольдік резиденцияларының бірі болды.

Басқа ерте Оронтид патшалық резиденциялары сияқты, Сомосата Коммагенияның Оронтидтері грек-рим әлемімен тығыз байланысы нәтижесінде сәулет стилінде кенеттен өзгеріс көрді. Осы кезеңде Сомосата, армяндар, парсы, нео-хиттиттер, ассириялықтар, арамейлерден шыққан әртүрлі халықтармен тұрғындалған болуы ықтимал. Сомосата оның билеушісі Антиох I Теос (м. 70–31 б. з. д.) діни ғибадатханаларды құрған орындардың бірі болды, оларда оның культа қатысты жазбалар мен Апполон-Митраспен оның дексисисі бейнеленген рельефтер сақталған.

Рим кезеңі

73 ж. м. з. д. Сомосата және Коммагенияның қалған бөлігі Рим империясына қосылды. Бұл оқиға кезінде Мара бар Серапионның сириялық хаты жазылған болуы мүмкін. Хат Сомосатада арамей тілінде сөйлейтін, грек әдебиеті мен стоикалық философияны зерттеген элитаны атап өтеді. Рим императоры Адриан (м. 117–138) кезінде Сомосата Дамаск пен Тирмен бірге метрополис мәртебесін алды.

Кейінірек рим легиондары Сомосатада орналастырылып, Сасанид империясының (224–651) оны шабуылдан сақтауы мақсат етілді. 260 ж. Сомосата Сасанид императоры Шапур I (м. 240–270) тарапынан Рим императоры Валерианның (м. 253–260) ұсталуы соңғы сәтте жаулап алынған алғашқы қала болды. Шапур I Римнің антонинианус монетасына ұқсас монеталарды чекандағаны белгілі, ол монеталарды Сомосатаның чекан фабрикасының материалынан алған болуы мүмкін.

Сомосатада Юлиан II Шапур II-ге қарсы экспедициясы үшін кеме жасаған, сондай-ақ 7‑ғасырда Иеракл мен Хосров арасындағы күресте табиғи өткел орны болған.

Сомосата ежелгі дәуірдің бірнеше танымал тұлғаларының, мысалы, Луциан (ш. 120–192) және Сомосатаның Павлы (260 ж.) туған жері болып табылады.

Орта ғасыр тарихы

Арабтар 640 ж. Византиядан Коммагенияны жаулап алды. Сауфан бин Муатталь, мұсылман жаулап алуларында сахаби және командир, Сомосатада жерленді.

Он ғасырда, Мелитенеден кейін аймақтағы екінші ірі қала болған бұл қала византиялықтар тарапынан қайта иеленілді. 966 жылғы маусымда Самосата византиялық император Никефорос II Фокас пен оның мұсылман жауы Сайф ад-Дауланың арасында тұтқын алмасу орны болды.

Византиялық биліктің аймақта құлауынан кейін қала армян Филаретос Брахамийостың билігіне түсті. Кейінірек ол белгілі бір Балук, Амір Ғазының біреуі, 1095 жылы Эдессаға қысып соғылған Ридванның Алеппо әскерінің арасында аталған, иелігіне өтті. Ол 1098 жылы Эдесса билеушісі Торус жіберген Болоннаның Бальбоа (Болдуин) басшылығындағы экспедицияны тоқтата алғанымен, кейін қалаға 10 000 алтын монетқа сата отырып, оны Эдесса графтығына қосты.

13‑шы ғасырдағы соғыстар Самосатаны қиратты. Анатолиялық Селжұқтардың Рукн ад-Дин Сүлейман Шах II 1203 жылы Самосатаны жаулап алды. Ануштегиндер 1237 жылы қаланы жаулап, тонады. Моңғол императоры Хүлагү Хан 1240 жылы Самосатаны жаулап алды, сондай-ақ Дүлкадир билігі де қаланы иемденді.

Самосата 1392 жылы Баязид I арқылы Осман империясына уақытша қосылды, 1401 жылы Тимур оны қиратты. 1516 жылы Осман сұлтаны Селім I оны Османдарға қайтарып, оны Самсат деп атады. Ол Осман әкімшілігінде ескі маңызын жоғалтып, санжақ орталығына айналды.

Қазіргі заман

Түркияның республика кезеңінде қаланың халқы азайды. 1960 жылы Самсат аудан орталығы болып, Адыяман провинциясына қосылды.

Samsat қаласы 5 наурыз 1988 жылы Ататүрік суғару кені құрылысы себебінен ескі қоныстанудан босатылды. Қоныстанудың жаңа орны 21 сәуір 1988 жылы № 3433 Заң арқылы жарияланды. Тарихи Samsat 1989 жылы суғару кені Ататүрік су қоймасын құрғанда су астына батты. Жаңа қала Түрік үкіметі тарапынан көшіп кеткен тұрғындарды орналастыру үшін жаңа су сызығының қасында салынды.

Samsat жаңа қаласы 2 наурыз 2017 жылы жер сілкінісімен қиратылды. Қала кейіннен ірі көлемде қайта құрылды.