Sarıçoban kurqanı

Сарычобан қорғаны — Ағдам ауданы, Хындырыстан ауылдық әкімшілік аумақтық аймағының Сарычобан ауылының оңтүстік және оңтүстік-батыс бөлігінде кейінгі қола-ерте темір дәуіріне тиесілі археологиялық ескерткіш, топырақ қорған. Ірі көлемді топырақ қорғандар тобына кіретін қорғанның биіктігі 7-8 м, диаметрі 50-80 м. Қорғанның кезеңі б.з.д. XII–XI ғасырларға жатады.

Сарычобан қорғандары конус тәрізді жабынға ие. Көптеген қорғандарда, жер бетінен 1-1,5 м биіктікте қорған жабыны жалпақ әктас бөліктерімен қоршалған.

Сарычобан қорғандары туралы алғашқы мәлімет 1986 жылдың жазында, Мил-Қарабах археологиялық экспедициясының зерттеулері барысында алынған. Сол жылдың шілде-тамыз айларында Сарычобан қорғандарының бірі зерттелген. Қорғанның топырақ жабыны су қоймасы салынған кезде негізінен бұзылған. Қорған 7-8 м биіктікке, 50–80 м диаметрге ие болған.

Қорғанда төрт бағытқа сәйкес крест құрылымды қабір камерасы табылды, бұл оны бүгінгі күнге дейін Кавказ және тіпті жақын Шығыс әлемінде белгілі қабір ескерткіштерінен күрт ерекшелендіреді. Сарычобан қорғанының дерлік әрбір камерасынан барлығы 16 ат қаңқасы табылды. Орталық камерадан төрт, шығыс камерадан үш, оңтүстік камерадан сегіз ат қаңқасы табылды. Қалғандары басқа камералардан табылды.

Бай тайпа басшысы қорғандарының бірі болған Сарычобанда тайпа басшысы (мүмкін, билеуші де) бүгіліп жерленген.

Жалпы мәлімет

Сарычобан ескерткіші Тәртәр ауданындағы Борсунлу және Бейімсаров қорғандарынан кейін Әзербайжандағы үшінші сәулетті тайпа басшысы қорғаны болып табылады.

Сарычобан қорғаны (№1) өз пішіні бойынша үлкен Борсунлу және Бейімсаров топырақ қорғандарына ұқсайды. Көрінгендей, бұл өңірде қоғамның қатардағы мүшелерін қорғандарда емес, әдеттегі топырақ қабірлерде жерлеген. Сондықтан ешқандай жер үсті белгісі жоқ мұндай топырақ қабірлерді табу тек кездейсоқ олжалармен ғана мүмкін болатын еді.

Бейімсаров пен Сарычобан сияқты жазықта орналасқан қорғандарда таспен байланысты кейбір белгілердің байқалуы, жалпы алғанда, көне Қарабах тайпаларында Тасқа табынудың белгілі бір орын алғанын көрсетеді. Атап айтқанда, Бейімсаров қорғаны қабірінде екі дана дөрекі өңделген үлкен көлемді түйе көзі бөліктері, Сарычобан қорғанында болса оны белдеу тәрізді қоршаған әктас бөліктерінің болуы тіркелген.

Қорғанда төрт бағытқа сәйкес крест құрылымды қабір камерасы табылды. Қабір камерасының үсті бүгінгі күнге дейін өте жақсы сақталған, ұзындығы 7 м-ге дейін, диаметрі 20 см-ден 40-50 см-ге дейін болатын ағаш бөренелермен екі немесе үш қабат (өлшемдеріне байланысты), бірі екіншісін жауып жабылған. Ағаш бөренелердің арасына тығыз қамыс төселген, бөренелердің үсті ағаш бұтақтарынан қалың қабатпен жабылған. Дәл осының арқасында алып қорған жабынының топырағы қабір камерасына өте алмаған. Тек бір жерде, шығыс камераның ортасында ағаш бөренелер әлсіз болғандықтан, мұнда жабын қабірге құлаған.

Сарычобан кешенінен табылған кейбір қару үлгілері жалғыз данамен ұсынылған. Бұған қола найза ұшы, қылыш және қанжар кіреді. Найза ұшының қалың конус тәрізді салбыраған түтігі (ұзындығы 8,3 см), қысқа жапырақ тәрізді жүзі (ұзындығы 6,5 см, ені 3,7 см) бар. Көрсетілген үлгідегі найза ұштары Хожалы-Гедабей мәдениетінің б.з.д. XII-XI ғасырларға тиесілі ескерткіштерінде жиі кездеседі.

Сарычобан кешенінің жабдығы ішінде қола заттар сан және әртүрлілік жағынан басым. Сарычобан кешенінен табылған қола заттардың сипаттамасы мен мақсаты белгісіз кейбір қола бөліктерін есептемегенде, шатыр тәрізді бас киімі бар, ұшы айыр болатын қола шегелермен аяқталады.

Қарабахтың бай қорғандарында (Довшанлы-Балыккая, Хожалы, Қарабулак, Борсунлу, Бейімсаров, Сарычобан) байқалатын салтанатты жерлеу рәсімінің талдауы оның терең тамырларға ие екенін (сәулетті қорған ескерткіштерінің пайда болу дәстүрі алғашқы

қола дәуірінің Үчтепе қорғанынан басталған), кейінгі қола және ерте темір дәуірінде одан әрі жетілгенін дәлелдейді.

Сарычобан қорғаны зерттелетін аумақта қола қазандар табылған үшінші ескерткіш болып табылады, алғашқы екі ескерткіш №1 және №2 Хожалы қорғаны мен Үлкен Борсунлу қорғандары. Қарабахтан тыс Әзербайжанның кейінгі қола және ерте темір дәуіріне тиесілі Гянджачай, сондай-ақ Човдар ескерткіштерінде кездеседі.

Қабір ескерткішінің құрылымы

Биіктігі 5, диаметрі 45–50 м болатын конус тәрізді топырақ қорған жабыны астынан табылған қабір камерасы ерекше құрылымымен бүгінгі күнге дейін белгілі ескерткіштерден мүлдем ерекшеленеді. Қорған астындағы аумақта табылған қабір камерасы өз құрылымымен бүгінгі күнге дейін Кавказ және тіпті жақын Шығыс әлемінде белгілі қабір ескерткіштерінен күрт ерекшеленеді, әлемнің төрт бағытына бағытталған түрде қазылған. Шын мәнінде, қиылысатын камералардың жасаған кешені «крест» белгісін еске түсіреді. Қабірдің қабырғасы тік.

Сарычобан қорғанының әлемнің төрт бағытына бағытталған, дұрыс крест пішінді қабір камерасының құрылымы бойынша ұқсастығы жоқ. Қабір құрылымының бірнеше түсіндірмесі бар;

мұнда жылдың әртүрлі мезгілдерінің (төрт) бірін-бірі алмастыруын да, әлемнің төрт бағытын да, табиғаттың өлуі мен қайта тірілуін де және т.б. көруге болады. Осылармен қатар, қабірдің жарық, жылу, күннің символдарының бірі ретінде әрекет ететін крест пішінінде болуы мұнда жерленген тайпа басшысының «қараңғы әлемге» жолын жарықтандыру мақсатын көздегенін де айтуға мүмкіндік береді.

Қарабахтың бай қорғандарында (Довшанлы-Балыккая, Хожалы, Қарабулак, Борсунлу, Бейімсаров, Сарычобан) байқалатын салтанатты жерлеу рәсімінің талдауы оның терең тамырларға ие екенін (сәулетті қорған ескерткіштерінің пайда болу дәстүрі алғашқы қола дәуірінің Үчтепе қорғанынан басталған), кейінгі қола және ерте темір дәуірінде одан әрі жетілгенін дәлелдейді.