Shrine of the Prophet Jarjis

«Джарджис пайғамбар» зияратханасы, сондай-ақ «Сары пайғамбар» зияратханасы немесе «Занжир» пірі — Әзербайжанның Бейлаган ауданында, Бейлаган қаласының орталығынан 3–4 км солтүстік-шығыста, Шафаг кенті аумағында орналасқан зияратхана кешені. Мұнда Шафаг зираты, «Джарджис пайғамбар» мешіті және мешіттің ішінде Әулие Георгийге тиесілі деп есептелетін қабір бар.

Ислам дереккөздерінде пайғамбар ретінде сипатталатын және «Джарджис» деп аталатын Әулие Георгий Мосулда бутқа табынушы патшаға қарсы шығып, осы себептен азапталып өлтірілген. Бұл әңгіме кейіннен уағыздаушылар арқылы Әзербайжанға жеткізілген, Кавказ Албания дәуірінде мұнда Әулие Георгийге арналған зияратхана құрылған. Бұл зияратхана табиғи апаттар мен жат жерліктердің Әзербайжанға шабуылы кезінде қирап, кейіннен XVII–XVIII ғасырларда қайта салынған.

Зияратхана XX ғасырдың басында қалпына келтірілген. Қалпына келтіру жұмысына жауапты болған иран сәулетшісі Хасан Тебризи 1905 жылы жұмысын аяқтамай, ескерткіштің ортасына занжыр (шынжыр) қалдырып кеткен, кейіннен жергілікті тұрғындар бұл занжырды қасиетті деп есептеген. Әзербайжан тәуелсіздік алғаннан кейін мұнда қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп, 2010 жылы мешіт салынған. Зияратхана тарихи ескерткіш ретінде Әзербайжан Мәдениет және Туризм министрлігінің, діни ескерткіш ретінде Кавказ Мұсылмандары Басқармасының, қауым ретінде Діни Мекемелермен Жұмыс жөніндегі Мемлекеттік Комитеттің қарамағында.

Орналасқан жері

Зияратхана Бейлаган ауданында, қаланың орталығынан 3–4 км солтүстік-шығыста, Шафаг кенті аумағында, Шафаг зиратының ішінде орналасқан. Зират кейіннен оның айналасында салынған.

Әулие Георгий

Ислам дереккөздерінде аты «Джарджис» деп аталатын Әулие Георгий Иса пайғамбардан кейін, шамамен III–IV ғасырларда өмір сүрген. Ол, Әулие Георгий ислам дереккөздерінде пайғамбар ретінде сипатталған, мұсылман елдерінде кейде Хызыр мен Ілиямен де теңестірілген. Әбу Исхақ Ахмед ибн Мұхаммед Салабидің жазбаларына сәйкес, түп-тегі Палестинадан болған Әулие Георгий ислам дереккөздерінде Исаның соңғы хауариюндарымен тікелей байланыста болған мұсылмандар тобының арасында өмір сүргені хабарланады. Ол бұттарға сенетін патша Даденің билігі жүрген Мосулда халықты бұттардан бас тартып, христиандыққа шақыра бастаған, Аполлон мүсінін тұрғызуға қарсы шыққан бай саудагер ретінде сипатталған. Патша сол себепті Георгийді тұтқындап, оны өлтіру үшін ең ауыр азаптарға салған, бірақ Георгийге періштелер көмектескен. Ақыр соңында, ол бұттардың шайтан тарапынан қорғалып тұрғанын әшкерелеп, шейіт болған, содан кейін тәңір қаланы от жаңбырымен жермен-жексен еткен. Оның денесі Израильдің Лод қаласындағы Әулие Георгий храмында жерленген деп есептеледі.

Сириядан уағыз сапарына шығып, Мил жазығына келген, жергілікті дереккөздерге сәйкес, Әулие Георгий ежелгі дәуірде Пайтаракан деп аталған Бейлаганда 15–20 жыл өмір сүрген. Мұнда христиандықты таратуға тырысқаны үшін зороастр абыздарының қуғынына ұшыраған Әулие Георгийге зияратхана орналасқан жерде шабуыл жасалған. Оған атылған оқтар мен соққылардан Әулие Георгийге зиян тимей, ол бір құдыққа құлаған. Зороастршылар бұл құдықтың үстін топырақпен көмген, осылайша осы зияратхана орналасқан жерде төбе пайда болған.

Басқа бір нұсқаға сәйкес, Әулие Георгий қазіргі Бейлаган аумағында патша болған, ағасының алдына барған кезде, ол тақтан құлатылып, орнына Дарзиана есімді шах келген. Шах Әулие Георгийдің бұл жерге келгенін көргеннен кейін, оның кек алу үшін келгенін ойлаған. Сол себепті Әулие Георгийге қарсы бірқатар қуғын-сүргін болған, бірақ олардың әрқайсысы нәтижесіз қалған. Оның есесіне христиандықты қабылдағандардың саны кейбір дереккөздерге сәйкес қысқа мерзімде 33 мың адамға жеткен. Дарзиана шах Әулие Георгийді тұтқындап, бөлшектетіп, бір құдыққа тастатқан. Соған қарамастан, ол тәңір тарапынан қайта тірілтіліп, құдықтан шыққан және бұл оқиға үш рет қайталанған. Ақыр соңында, төртінші рет бөлшектеніп құдыққа тасталған Әулие Георгий тәңірден өзін енді қайта тірілтпеуін өтінген, содан кейін құдық топырақпен толтырылған. Бұл оқиғадан кейін Әулие Георгийді қолдаған адамдар сол аумақты зиярат ету үшін қоршаумен қоршаған.

Зияратхана

Зияратхананың негізі Кавказ Албаниясында христиандық таралған дәуірде қаланған. Тарихи тұрғыда зияратхананың күмбезінде Харами жазығында қозғалатын керуендерге алыстан бағыт беру үшін үлкен айналар болған. Әулие Георгийдің сыртқы келбетіне байланысты жергілікті тұрғындар оны «сары пайғамбар» деп атағандықтан, зияратхана ғимараты бұрын сары түсте болған, ғимараттың өзі де «Сары пайғамбар» деп аталған. Кейіннен жөндеу-қалпына келтіру кезінде басқа түстермен боялған. Табиғи апаттар мен жат жерліктердің Әзербайжанға шабуылы кезінде зияратхана қирап, кейіннен XVII–XVIII ғасырларда қайта салынған.

1899–1905 жылдары Ашиклы ауылынан Хажы Курбан Хажы Наби оғлы зияратхананы қалпына келтіру жұмысын өз мойнына алған. Ол бұл үшін Каджар Иранынан сәулетші Хасан Тебризині осы жерге алдырған. Жөндеу жұмыстары басталған кезде Хажы Курбан қайтыс болып, бұл жұмыстарды оның ұлы Хажыкулу жалғастырған. 1989 жылдан бастап зияратхана жөндеуден өте бастаған, Әзербайжан тәуелсіздік алғаннан кейін, 1997 жылы мұнда жөндеу жұмыстары қайта жалғастырылған. Бұл жұмыстар зияратханаға түскен садақа-құрбандық қаражаты есебінен жүзеге асырылған. 2008–2010 жылдары зияратхана аумағында Хиндарлы Хажы Адил Кардашхан оғлы өз қаражаты есебінен «Хазірет Джарджис пайғамбар» мешітін салдырған. Қазіргі уақытта Баку және Әзербайжанның басқа өңірлерімен қатар, Грузиядан және Дағыстаннан, жақын мұсылман елдерінен де зияратханаға көптеген адамдар келеді. Зияратхана тарихи ескерткіш ретінде Әзербайжан Мәдениет және Туризм министрлігінің, діни ескерткіш ретінде Кавказ Мұсылмандары Басқармасының, қауым ретінде Діни Мекемелермен Жұмыс жөніндегі Мемлекеттік Комитеттің қарамағында.