Sunyi Cave

Sunyi-lyuk — Дунай–Ипой ұлттық паркі аумағындағы Pilis тау жотасында, Csúcs-hegy шыңында орналасқан үңгірлердің бірі. Csúcs-hegy-дегі 11 үңгірдің ішінде бұл — ең ұзыны.

Сипаттама

Табиғи түрде қалыптасқан, көлденең білікті, 80×80 сантиметрлік кіреберісі Csobánka елді мекенінің шетінде, Csúcs-hegy-нің солтүстік-батысындағы, тасталып кеткен әктас карьерінің оңтүстік шетінде орналасқан. Ол карьердегі Berda József ескерткіш тақтасынан оңтүстікке қарай 10 метр жерде, 6 метрге жоғарырақ ашылады. Ескерткіш тақтасынан басталатын кішкентай соқпақ кіреберісіне қарай апарады.

Ұзындығы 41 метр болатын үңгір жоғарғы триас дәуіріне жататын дахштейн әктасында, толық су басқан жағдайда пайда болған. Кіреберістен кейін бес метрлік жорғалаудан соң үңгірдің жарық тәрізді дәлізіне жетуге болады, онда еру формалары, тамшытас ағындары, тамшытас сталактиттері, тетарат түзілімдері мен борсоккөв кездеседі. Жарық кең, жүруге ыңғайлы әрі түзілімдерге бай. Аралау кезінде табанға назар аудару керек, себебі үңгірдің орта бөлігінде зерттеу шахтасы бар. Оның түзілімдері мен формалары әдемі, бүлдіру іздері жоқ. Оны көру үшін негізгі спелеологиялық жабдық қажет.

Үңгірден табылған сүйектерді жасына қарай екі топқа бөлуге болады. Ескірек сүйек жәдігерлері Вюрм мұздану дәуірінің басына жатады. Осы кезеңге жататын алты дарақтың — үңгір аюы, жылқы, жабайы есек, бұғы, бизон немесе тур сүйектері табылған, ал сүйектерде жүнді тікенді кірпінің тістеу іздері анықталған. Жасырақ сүйек жәдігерлері — елік, дала қоян, борсук, үй мысығы, жабайы шошқа, түлкі, ірі құс, ықтимал күркетауық сүйектері — небәрі бірнеше мың жыл жасында.

Әдебиетте бұл үңгір Sunyi-luk (Kraus, 1997) және Sunyi luk (Kucsera, 1993) деген атаулармен де кездеседі. Үңгір әдебиетте алғаш рет 1990 жылы Sunyi-lyuk деп аталған.

Зерттеу тарихы

1989 жылы Aragonit Barlangkutató Csoport тобы бұрын белгісіз болған үңгірді ашты. Бұталардың түбінде орналасқан, тас қиқымдарымен толған кішкентай саңылауды кеңейткеннен кейін, алты метрлік жорғалау жолынан соң биіктігі алты метр жарық тапты, оның төбесінде сфералық қуыстар, тамшытас сталактиттері мен тамшытас қабыршағы кездесті. Жарық дәлізі көлденең болды. Жүру деңгейін қоңыр саз толтырды. Сазда тік және көлденең ауа саңылаулары байқалды. Ауа саңылауын кеңейте бастағанда, толтырылуда көп мөлшерде жануар сүйегі табылды. Сүйектерді Kordos László-ға көрсетті, ол олардың жасы мен түрін анықтады. Қазу жұмыстары кезінде Геология институтының мамандары археологиялық құтқару жұмыстарын жүргізді.

1990 жылғы «Karszt és Barlang» журналында 1989 жылдың жазында Aragonit Barlangkutató Csoport тобы Berda József ескерткіш тақтасының маңында ұзындығы шамамен 16 метр жаңа үңгір ашқаны, оған Sunyi-lyuk атауы берілгені жазылған. Толтырылудан Вюрм дәуіріне жататын сүйек қалдықтары табылған. 1990 жылы Kárpát József 1:100 масштабындағы, көлденең қимасы бар ұзына бойы қима картасын сызған. 1990 жылы да Aragonit Barlangkutató Csoport тобы зерттеу жұмыстарын жалғастырған. Kárpát József 1991 жылы жазған қолжазбада Sunyi-lyuk-тың (Csobánka) ұзындығы 17 м, тереңдігі 9 м екені және әлі зерттеу үстінде екені айтылған. 1991 жылы топ онда қазу жұмыстарын жүргізбей, тек шашыраңқы температура өлшеулерін жүргізіп, үңгірдегі бүлінген, қауіпті сырғанақты жөндеген. Kordos László 1991 жылғы 7 шілдеде Kis Tamás-lik-тен жиналған сүйектердің Sunyi-lyuk-тан бұрын табылған сүйектерден жасырақ болуы ықтимал екенін анықтаған.

Aragonit Barlangkutató és Természetbarát Egyesület қауымдастығы 1993 жылы зерттеу жұмыстарын жалғастырып, кіреберісті жабуды жоспарлаған. Қауымдастықтың 1996 жылғы есебіне сәйкес, үңгір 6 метрлік жарық болып табылады, оны сол жылы тазалаған. 1997 жылғы 28 мамырда Regős József өлшеу жүргізіп, соның негізінде 1997 жылғы 31 мамырда Kraus Sándor 1:100 масштабындағы, үш көлденең қимасы бар жоспар картасын құрастырған. 1997 жылдың мамыр айында Kraus Sándor Csúcs-hegy үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін жоспар-схема сызды. Онда Sunyi деп белгіленген үңгірдің орны да көрсетілген. Kraus Sándor-дың 1997 жылғы есебінде бұрыннан белгілі Sunyi-luk-тың 1997 жылға дейін де картасы болғаны айтылған. 1997 жылы оның жаңа картасы жасалды. Бұл маңызды үңгір әрі қарай зерттеуді қажет етеді. Есепке 1997 жылғы жоспар-схема қосылған.