Szentgál Rockhole

Szentgáli-kőlik Венгрияның аса қатаң қорғалатын үңгірлерінің бірі. Ол Bakony тауларындағы Szentgál селосында орналасқан. Бұл — Венгрияда доломитте қалыптасқан ұзындығы бойынша екінші үңгір. Қуыс туристік нұсқаулықтарда да аталады.

Сипаттамасы

Ол Balaton-felvidék ұлттық паркінде, Mecsek тауының солтүстік-батыс беткейінде, Alszegi шабындығының үстінде, теңіз деңгейінен 370 м биіктікте, аңғар табанынан 50 м жоғарыда ашылады. Szentgál орталығынан оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған қызыл жолақты туристік маршрутпен шамамен 1 шақырым жаяу жүру арқылы қызыл үңгір белгісі бар соқпаққа жетуге болады. Бұл туристік соқпақ 100 метрден сәл ұзынырақ, өте тік және оның кіреберісіне апарады.

Үңгір жолдарының ұзындығы 420 м, тереңдігі 39 м. Оңтүстік-батысқа қараған кіреберісі — ені 4,2 м, биіктігі 2,5 м, жарқанаттарға арналған ұшу тесігі бар темір есікпен жабылған, ішінара опырылған жартас көлеңкесі. Дерлік көлденең жатқан жоғарғы триас дәуірінің қалың қабатты фодоломит жынысында қалыптасқан, әдетте тар жарық тәрізді және биік жолдар құрылымдық сызықтар мен жарылымдар бойымен түзілген. Опырылу нәтижесінде пайда болған шағын бөлмелер тек жарылым сызықтары бір-бірімен қиылысқан жерлерде ғана пайда болған. Ол, сірә, араласу коррозиясының әсерінен қалыптасқан.

Үңгір түзілімдерінің ішінде «Үлкен зал» бөлмесіндегі хеликтиттерді, кейбір жерде сақталған тақтайша тәрізді кальцит шөгінділерін, доломит үңгірлерінде сирек кездесетін, биіктігі 0,5 м-ге дейін жетіп, кейде білек қалыңдығындай тамшытас бағаналарын, түзілуі бүгінге дейін жалғасып жатқан сталагмиттер мен сталактиттерді, сондай-ақ қабырғаларда кейбір жерде көрінетін бұршақ тастарды атап өткен жөн.

Температурасы орташа, шамамен 10 °C. Жарқанаттар үшін маңызды қысқы паналау орны. Онда 8 жарқанат түрі байқалған, олардың 2-і аса қатаң қорғалатын түр. Зоологиялық тұрғыдан ең үлкен маңызы — мұнда кейде үлкен тағанмұрын жарқанаты да кездеседі. Жоғарғы бөліктерінде кейде саршұнақтар тіршілік етеді. Үңгір жабық тұр, оны тамашалау үшін Balaton-felvidék ұлттық паркі басқармасының рұқсаты қажет. Жарқанаттардың қысқы тыныштық кезеңінде оған баруға болмайды. Негізгі спелеология жабдығымен өтуге болады.

Бұл — Венгрияда доломитте қалыптасқан ұзындығы бойынша екінші үңгір. Венгрияда доломитте қалыптасқан ең ұзын үңгір — Kessler Hubert үңгірі.

Үңгір әдебиетте Kő-lik (Bertalan, Schőnviszky 1973–1974), Kőlik (Dornyay 1927), Kőlik-barlang (Gazdag 1990), Kő-lik-barlang (Futó 1992), Kő-lik barlang (Ilon 1993), Kő-lyuk-barlang (Futó 2003), Mecsekhegyi Kőlik (Bertalan 1938), Mecsek-hegyi-kőlik (Kordos 1984), Mecsekhegyi-kőlik (Futó 2003), Mecsekhegyi-kőluk (Kordos 1984), Mecsekhegyi sziklaüreg (Bertalan 1976) және Szentgáli Kőlik (Gyurkó 1993) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Үңгірдің алғашқы баспа сипаттамасы 1927 жылы Dornyay Béla жазуымен жарық көрді. 1927 жылы шыққан «Bakony» туристік нұсқаулығында Mecsek тауының (451 м) батыс беткейінде, қалың орман арқылы өрмелеп жеткенде, тау фодоломит жартасында орналасқан Kőlik атты шағын үңгірге жететіні жазылған. Үңгірдің батысқа қараған кіреберісі 2 м ені бар. Үңгір 4 м ұзын, 2–3 м ені бар. Үңгірден солтүстікке қарай тік төмен түсетін, ені 80 см, биіктігі 50 см мұрж басталады. 1932 жылы шыққан «Aggtelek тамшытас үңгірі және оның маңы» атты кітаптың Bakony тауларының үңгірлері туралы бөлімінде Kőlik-тің Szentgál маңында, Mecsek тауының доломитінде орналасқаны айтылған. Сипаттама 1 әдеби дереккөз негізінде жазылған. 1937 жылы жарық көрген, Szeghalmy Gyula жазған кітапта Szentgál маңында, каньон тәрізді терең аңғардың үстінде Mecsek тауы көтерілетіні, оның доломит жартасы Kőlik атты үңгірді жасырып тұратыны жазылған. Олжаларына қарағанда, бұл ежелгі үңгір тұрғындарының тұрақтарының бірі болған.

«Országjárás» журналының 1942 жылғы санында Szentgál селосының шетінде, Mecsek тауының доломит жартасында үңгір бар екені аталған. 1951 жылы археологиялық қорғауға алынды. 1955 жылы шыққан «Bakony туристік нұсқаулығында» үңгір егжей-тегжейлі сипатталған. 1976 жылы аяқталған, Bertalan Károly жазған «Венгрия үңгір тізілімі» атты қолжазбада Bakony тауының оңтүстік бөлігіндегі, Szentgál маңындағы Mecsekhegyi Kőlik-тің тағы бір атауы — Mecsekhegyi sziklaüreg екені жазылған. Ол Szentgál селосынан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 шақырым, Mecsek тауының шыңынан солтүстік-батысқа қарай 1100 м жерде, теңіз деңгейінен шамамен 400 м биіктікте орналасқан. Опырылып жатқан тас қуысынан басталатын еңбектеп өтетін жол фодоломитте пайда болған. Үңгір 12 м ұзын, ені 1–4,5 м және тереңдігі 4 м. Қолжазбаның үңгірге қатысты бөлігі 4 әдеби дереккөз негізінде жазылған.

Bertalan Károly мен Schőnviszky László құрастырған, 1976 жылы шыққан «Венгр үңгіртану библиографиясының» үңгір атаулары көрсеткішінде Bakony-да, Szentgál маңында, Mecsek тауының доломитінде орналасқан үңгір Kő-lik деген атпен аталған. Атаулар көрсеткішінде осы үңгірге қатысты 5 әдеби дереккөз тізілген. 1984 жылы шыққан «Венгрия үңгірлері» атты кітаптың жалпыұлттық үңгір тізімінде үңгір Mecsek-hegyi-kőlik деген атпен, Mecsekhegyi sziklaüreg және Mecsekhegyi-kőluk деген баламалы атаулармен енгізілген. Осы тізімге қоса, Оңтүстік Bakony, Balaton-felvidék және Keszthely тауларының үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабтағы картада үңгірдің географиялық орны да көрсетілген. 1984 жылы жарық көрген «Bakony үңгірлерінің тізімі» атты жинаққа сай, Mecsek-hegyi-kőlik Оңтүстік Bakony-да, 4430 нөмірлі үңгір кадастрлық аймағында, Szentgál селосында орналасқан. Карст үңгірінің ұзындығы 12 м, тереңдігі 3 м.

1985 жылы Heliktit үңгір зерттеу тобы алдымен елеусіз көрінген үңгірді зерттей бастады. Барған сайын қарқынды жүргізілген қазба жұмыстарының арқасында жол ұзындығы тез арада бірнеше есе өсті, әрі одан құнды археологиялық олжалар — мыс дәуірі ыдыс сынықтары, қола дәуірі урналары мен қыш сынықтары, рим дәуірі монеталары, сондай-ақ Árpád дәуірі құмыраларының қалдықтары табылды. Толтырма қабатта палеонтологиялық олжалар да болды, мысалы үңгір аюының бас сүйегі. Б.з.д. 9 ғасырға жататын урна зираттары мәдениеті негізінде бұл жердің жерлеу рәсімі мақсатында пайдаланылған деп болжанады.