Takhti-Sangin

Тахт‑і Сангин (Тәжікше: Тахти Сангин, «Тас тағы» деген мағынада) – Оңтүстік Тәжікстандағы Вахш пен Пандж өзендерінің қосылу нүктесі, Амударияның бастауы маңындағы археологиялық ескерткіш. Эллинистік кезеңде ол Греко‑Бактрия патшалығында қала болып, Оксустың (Вахш өзені) арнаулы ірі ғибадатханасына ие болды, ол кейінгі Кушан кезеңінде, III ғасырға дейін пайдаланылып келген. Бұл орын Оксус қазынасының көзі болуы мүмкін.

Сипаттамасы

Тахт‑і Сангин Амудария өзенінің батыс жағалауымен және батыстағы Тешік Тош тау негізімен шектелген көтерілген жазық жерде орналасқан. Бұл террасса солтүстіктен оңтүстікке шамамен үш километр ұзындықта, ені 100‑ден 450 метрге дейін өзгеріп отырады. Ескерткіш Вахш/Амудария (ежелгі Оксус) өзені Пандж (ежелгі Очус) өзенімен қосылатын нүктенің оңтүстік жағында, Оксус қазынасы табылған Тахт‑і Кувадтан шамамен бес километр солтүстікке орналасқан. Тағы бір маңызды Греко‑Бактрия ескерткіші, Ай Ханум, Пандж өзенінде, шығысына шамамен жүз километр қашықтықта орналасқан. Қазына табылған қыш ыдыстардың табылуы Тахт‑і Сангиннің барлық террассасы III‑II ғасырларда б.з.д. тұрғындармен мекендегенін көрсетеді. Өзен мен тау қоныстың шығыс және батыс жағында табиғи қорғаныс берсе де, қала солтүстік пен оңтүстік шеттерінде қалалық қоршаулармен шектелген. Қосымша шығыс‑батыс қоршаулар орындарды бірнеше бөлімге бөліп тұрды. Қоныс өзіне жақын жерде шектеулі егіншілік жерлердің аздығынан өздігінен қамтамасыз ете алмайтын. Оның саяси және/немесе діни маңызы қонысты алыстағы ресурстарға жүгінуге мүмкіндік берген болуы керек. Линдстрём бұл қоныс пен оның ғибадатханасын Бактрияның барлық аумағында Оксусқа табынудың орталық діни орны ретінде қарастырады. Б.з.д. 130‑шы жылдары қоныс Кушандар тарапынан шабуылға ұшырап, олардың билігі кезінде қоныстың көп бөлігі босатылған.

Оксустың храмы

Террасаның ортасында, он метр биіктіктегі жасанды төбенің үстінде, шамамен 170–210 метрге 240 метр өлшемді цитадель орналасқан еді. Бұл төбе солтүстік, батыс және оңтүстік жақтарында қазбамен және екі метр биіктіктегі тас қабырғамен қоршалған. Шығыс жағында ол өзенге шекаралады, және қазір қолжетімсіз болған доктың іздері бар.

Citadelдің орталығында Оксус ғибадатханасы орналасқан, ол шамамен б.з.д. 300 жылы салынған. Ғибадатхананың көлемі оның құрылысын сыртқы билік, мүмкін Селевкидтер қаржыландырғанын көрсетеді. Ғибадатхана ірі балшық кірпіштен жасалған қабырғамен, бұрыштарда және әр жақтың ортасында мұнара тәрізді шыңдармен қоршалған. Қабырға 6 метр қалыңдығында, солтүстік-оңтүстік бағытта 85 метр енімен, шығыс-батыс бағытта 100 метр ұзындығында. Бұл қабырғаның шығыс жағындағы пропилон (қақпа) үлкен аулаға шығарады, онда арнаулар мен шіркеулер орналасқан, өлшемі солтүстік-оңтүстік бойынша 44 метр, шамамен шығыс-батыс бойынша 20 метр. Бұл ғибадатхана ғимараты компас бағыттарына сәйкес орналасқан, кіреберісі шығысқа, өзенге қарай бағытталған. Ол балшық кірпіштен, жазық шатырмен жасалған және ені 44 метр, ұзындығы 50 метр. Ғибадатхана ғимаратының фасады ауладың толық батыс жағында созылады. Фасадтың ортасында айван (құрылымды кіреберіс) бар, оның ішінде төрт бағаннан тұратын екі қатар бар. Сол және оң жақтан үш бөлмеден және кішкентай мұнарадан тұратын қанаттар орналасқан. Айванның артында шамамен 11,5 x 12,7 метр өлшемді шаршы орталық зал бар, оның шатырын төрт баған қолдайды. Залдың артында тас блоктар бар, мүмкін культтік бейненің негізі. Оңтүстік және солтүстік жақтағы есіктер осы залдан екі коридорға шығарады, әрқайсысы орталық залдың айналасын L-формалы түрде қамтиды.

Экскаваторлар Игор Пичикян және Борис Литвинский, ғибадатхананы ең ерте белгілі зороастриялық от ғибадатханасы деп дәлелдеді, себебі олар айванның екі жағындағы қанаттардағы бөлмелерде күйген күйік қалдықтарын және орталық залдағы таза күйік күйікпен толтырылған қазыналарды тапты. Линдстрём бұл түсіндіруді қайтады, өйткені орталық залдағы қазыналар бағандардың астында орналасқан және негіздік қазыналар болып көрінеді, өйткені орталық залда от-алтарға дәлел жоқ, және аулада грек стиліндегі құрбандық алтары бар.

Сыйлық табылған заттар

5 000 мен 8 000 арасында алтын, күміс, қола, темір, қорғасын, шыны, гипс, терракота, асыл тастар, әктас, қабық, сүйек, піл сүйегі және ағаштан жасалған басқа да сыйлық табылған заттар табылған. Олардың көпшілігі ғибадатхананың орталық залында және оның артындағы коридорларда, жер үстінде және жер асты қазыналарында орналасқан. Бұл сыйлықтарда Греко-Бактрия патшаларының портреттері, зергерлік бұйымдар және жиһаз, бірақ әсіресе қару-жарақ пен сауыттар бар. Көптеген бұл сыйлықтар 130‑шы жылдардағы Б.З.д. Кушандардың шабуылы кезінде қауымдастықты жаулап алған кезде зарықталған болуы мүмкін. Шабуылдан кейін орынның қалған бөлігі тасталды, бірақ ғибадатхана III ғасырға дейін пайдаланылып отырды, Кушандар өте көп санмен, әсіресе оқ ұштарын, қаруды арнауды жалғастырды.

Аулада қазу жұмыстарында кішкентай тас негізі үстіне кішкентай қола статуэтка орнатылған, ол Силенус (мүмкін Марсияс) аулос ойнап тұрғанын көрсетеді, грек жазуында «[уәде орындау үшін] Атросокес осыны Оксустың арнаған» деп жазылған. Бұл бүкіл ғибадатхананы Оксус құдайының ғибадатханасы ретінде танудың негізі болып табылады. Линдстрём грек мифологиялық тұлға, ирандық аты бар адам және жергілікті Бактрия құдайының комбинациясын «Грек-шығысқа тән әсерлердің қоспасы» деп атайды.

Тахт‑и Сангин Оксус қазынасының бастапқы орны ретінде күмәнданылатын, қазір Виктория және Альберт мұражайында және Британ мұражайында сақталатын.