Tatár holes

Balatonkenese селосындағы Soós тауының беткейінде жасырынған 9 жасанды қуыс Tatár-likak («татар қуыстары») деп аталады. Бұл қорғалатын қуыстар Balatonkenese Tátorjános табиғат қорғау аумағына жатады. Олардан археологиялық олжалар табылған.

Сипаттамасы

Тік лёсс қабырғада барлығы 9 қуыс орналасқан. Төменгі Tatár-likak-қа жетуге дерлік өрмелеудің қажеті болмаса, ең жоғарғылары тек арқанмен ғана қолжетімді. Ең төменгі қуыс (оған жету үшін дерлік өрмелеудің қажеті жоқ) үшінші нөмірді алып жүр. Бұл қуыстар бір кездері кедейлердің тұрағы болған. 1, 2 және 7-нөмірлі қуыстарға тек арқан техникасы құралдарын пайдаланып қана жетуге болады. Tatár-likak-тың археологиялық орын анықтағыш нөмірі — 7474.

1976 жылы қуыстар әдебиетте алғаш рет Tatár-likak деп аталды. Қуыстар тобы әдебиетте Kenesei földbevájt lukak (Bertalan, Schőnviszky 1976), Tatárlikak (Jankó 1902), tatár lyukak (Lóczy 1905), Török-likak (Bertalan, Schőnviszky 1976) және Töröklikak (Dömötör 1943) деген атаулармен де кездеседі.

1902 жылға дейін

1834 жылғы «Tudományos Gyűjtemény» жинағында жарияланған, Oláh János жазған баяндамада Kenese селосының тікелей төменгі бөлігінде, Balaton жағасында орналасқан, бір кездері Kenese тұрғындары түрік шапқыншылығы кезінде жасырынған паналау қуыстарын тамашалаудың құндылығы туралы айтылған. Бұл тұрақтар қашалған жерде жағалау биіктігі тігінен өлшегенде шамамен 7–8 өль (сажень) құрайды. Жағалаудың көп бөлігі опырылып түскен, сондықтан кейбір қуыстардың тек ішкі, күйе басқан қабырғалары ғана көрінеді. Алайда жағалау беткейінің төменгі бөлігінде дерлік толық сақталған бір паналау орны бар, оған опырылған жағалау топырағынан оңай көтерілуге болады. Онда балықшылар өз торлары мен басқа да құралдарын сақтайды. Осы жерден балық аулауды өте жақсы бақылауға болады.

Horváth Bálint жазған, 1848 жылы шыққан кітапқа сай, Kenese селосының төменгі бөлігінде, жағалауда орналасқан, бір кездері Kenese тұрғындары жасырынған паналау қуыстарын тамашалауға тұрарлық. Түріктер бұл маңды шапқан қайғылы кезеңдерде адамдар осында қашып паналаған. Бұл тұрақтар орналасқан жерде жағалау тігінен шамамен 7–8 өль биік. Жағалаудың көп бөлігі опырылған, сондықтан кейбір қуыстардың тек ішкі, күйе басқан қабырғалары ғана сақталған. Fényes Elek 1851 жылы жарық көрген географиялық сөздігінде Kenese селосында, көл жағалауының беткейінде бір кездері тұрғындардың паналау орны болған, ал қазір балықшылар өз құралдарын сақтайтын бірнеше қашалған, күйе басқан қуысты көруге болатыны жазылған.

Jankó János жазған, 1902 жылы шыққан зерттеуде этнографиялық тұрғыдан Balatonalig селосындағы Simon-lik қуысы (онда тұратын Simon István-ның тұрағы) жеке алғанда мүлдем типтік құбылыс емес, әрі болғанда да қызықты құбылыс қана екені жазылған, бірақ мұндай үңгір тұрағы Balaton маңында, осындай қуыс қазуға жарамды понт құмды сазы кездесетін жерлерде бірнешеу болғаны мен бүгінде де бар болуы оны типтік етеді. Троглодит тұрақтарының (үңгірде тұратын адамдардың тұрағы) Balaton маңындағы ең белгілі кездесу орны — Kenese селосы болды. Бірақ бұлар Simon-lik сияқты танымал емес, дегенмен олардың этнографиялық маңызы әлдеқайда үлкен, себебі олар көп.

Kenese селосынан Balaton жағалауына қарай түсіп, төменде көл жағасында жүзімдіктердің астымен жағажай кешеніне апаратын жолды бойлай жүрсе, жағалау беткейінде — оның мұндағы ең биік нүктесі теңіз деңгейінен 175 м, ал Balaton су деңгейінен 71 м биік — бір қатар үңгір жатқанын бірден байқауға болады. Жағалаудың бұл бөлігі Magos parti («Биік жағалау», Partfő) деп, ал үңгірлер Tatárlikak деп аталады. Қуыстарға орын берген тік қабырғаның биіктігі (жоғарғы жиегінен астындағы қоқыс беткейіне дейін) шамамен 40 м. Осы қабырғада үңгірлер әр түрлі биіктік деңгейлерінде орналасқан.

Барлығы тоғыз үңгір бар, олар бес түрлі биіктік деңгейінде жатыр. (Lóczy Lajos 1891 жылы түсірген фотосуретте Partfő-де 10 үңгір көрінеді. Jankó János 1894 жылы үңгірлерді қайта зерттегенде, олардың саны әлдеқашан 9-ға түскен, оныншысын жаңа опырылу толығымен көміп тастаған. 1894 жылдан 1901 жылға дейін үңгірлер саны өзгермеген, мұны 1901 жылы түсірілген фотосурет — зерттеудегі 3-сурет — дәлелдейді.) Қуыстардың ішінде ең жоғарғы қуыс (1-нөмірлі үңгір) ең батыста орналасқан (бұл үңгір 3-суреттің сол жағында көрінеді), ол жағалау қабырғасының жиегінен шамамен 20 м төмен жатыр. Екінші қуыс (2-нөмірлі үңгір) төменірек биіктік деңгейінде жатыр. Осы деңгейде (қоса берілген суреттің сол жағынан, яғни батыстан оңға, яғни шығысқа қарай жылжығанда) 2, 5 және 7-нөмірлі үш үңгір орналасқан. Үшінші деңгейде 3 және 6-нөмірлі екі үңгір жатыр. Төртінші, яғни соңғыдан бұрынғы деңгейде 4 және 9-нөмірлі үңгірлер, ал қазіргі кезде қоқыс беткейінің жоғарғы жиегінің астына түсіп қалған бесінші деңгейде жалғыз үңгір (8-нөмірлі үңгір) орналасқан.

Үңгірлердің екеуі (4 және 8-нөмірлі) қоқыс беткейінің жоғарғы жиегінде ашылады, сондықтан оларға қосымша құралсыз оңай кіруге болады. Сатымен және аздаған шеберлікпен төменнен 3, 5, олардан 6, соңында 9-нөмірлі үңгірге де жетуге болады. Бұл алты қуысты халық жақсы біледі, себебі олар бірнеше рет зерттелген, бірақ ішінен ештеңе табылмаған. Аңызға сай, түрік шапқыншылығы кезінде халық осыларға қашып паналаған. Бірақ бұл шындыққа сай емес, себебі бұл үңгірлер қорғаныс бере алмаған. Қуыстар жеке-жеке алғанда тек бір-бір отбасы ғана сыятындай көлемде. Ал қалған үшеуі (1, 2 және 7-нөмірлі үңгірлер) тиілмеген күйінде қалды, оларға адам жады жеткен уақыттан бері ешкім кірмеген, себебі оларға жақындау өмірге қауіпті болды. Осы үшеуі туралы аңыз одан да батылырақ нәрсе айтады: бұлар нақ Tatárlikak («татар қуыстары») болып табылады. Халық татар елді шапқан кезде осыларға қазынасын жасырған дейді. Осы сенімге байланысты Jankó János бұл үш үңгірді зерттеу қажет деп есептеді.