Tell Tayinat

Tell Ta'yinat – Оронтес өзенінің бұрылысы бойындағы шығыс жағалауда, Амұқ аңғары арқылы ағып жатқан жерде, Таяң провинциясының Жерорта теңізі Түркиясының оңтүстік-шығысында Антакиядан (ежелгі Антиох) шамамен 25 километр жерде орналасқан төмен орналасқан ежелгі телл, және ежелгі Алалах қаласының орны болған Tell Atchana-ға жақын. Tell Ta'yinat Алалаḫу орны ретінде ұсынылған, ол кеш 3‑ші мыңжылдықта б.з.д. тұрып, Эбланың Palace G архивінде аталған; кейінірек темір дәуіріндегі Нео-Хитттік патшалығының астанасы Киналуа ретінде. Табылған заттар арасында темір дәуіріндегі ғибадатхана және бірнеше 1‑ші мыңжылдық б.з.д. кұм жазу тақталары бар. Chatal Huyuk (Amuq) – осы аймақта орналасқан тағы бір ірі орын.

Идентификация

Археолог Тимоти Харрисон, 2004 жылдан бастап бірнеше жыл бойы қазба жетекшісі, сайтты Нео-Хитттік/Арамей темір дәуірі патшалығының астанасы Киналуа ретінде тануды қолдайды. Нео-ассириялық бақылау кезеңінде ол Унқи провинциясының орталығы болған.

Бұл еврей Киелі кітапта аталған Калнех қаласының мүмкін болатын орны.

Тарих

Теллдегі археологиялық қазбалар, ежелгі жазбаша дереккөздермен бірге, сайттың Ерте мыс дәуірі және Ерте темір дәуірі кезеңдерінде екі бөлек кезеңде ірі қала орталығы болғанын көрсетті.

Сайт шамамен 20 гектарлық жоғарғы төбеден және төменгі төбеден тұрады (қазір су басқан алаң астында, солтүстікке шамамен 200 метр, шығысқа шамамен 100 метр және оңтүстік-шығысқа аз мөлшерде созылады). Жоғарғы төбенің (солтүстік және шығыс жақтары) шамамен 550 шаршы метр ауданы қазіргі заманғы булдозер жұмыстары арқылы жойылған. Ерте мыс дәуірінде сайт қазіргі жоғарғы төбеден шамамен 25 гектар үлкен болған, бұл коринг және беткі жинақтау негізінде анықталған, қалдықтардың тереңдігі 3‑тен 6 метрге дейін.

Ерте мыс дәуірі

Қызыл-қара жылтыратылған құмыра (Khirbet Kerak құмырасы) H және I кезеңдерінде табылған, бұл Месопотамиядағы Ерте Династиялық кезеңге сәйкес келеді. Бұл құмыра түрі ЕМД-нің соңғы кезеңіне дейін азаяды. Бұл құмыра Кура‑Аракс мәдениетінің әсерінен болған деп есептеледі, ол шамамен б.з.д. 3000 жылы осы аймаққа келген.

Амуқ жазықтарында Тель Тайнат EBIVB кезеңіндегі ең үлкен қоныс болды. Тель Тайнаттан алынған құрылымдық қалдықтар Ерте Қола IVB кезеңіне (J кезеңі) жатады. Табылған заттар арасында сол кезеңдегі аймаққа тән стильдегі 17 антропоморфтық және зооморфтық фигуралар бар. Сондай-ақ екі дөңгелек, мыс қоспалы металл бөлшектері, шпиндель түйірлері және тоқу салмақтары табылған. Елеулі табылған заттар – цилиндрлік мөр және екі саздан жасалған мөрлер.

Темір дәуірі

Темір дәуірі I Хетт империясының құлауынан кейін басталып, Солтүстік Леванттағы кішкентай тәуелсіз Нео-Хетт/Арамейлік қала-мемлекеттердің көтерілуіне әкелді.

Темір дәуірі II кезінде бұл жер ежелгі Киналуа, Нео-Хетт/Арамейлік қала-әулетінің Вальстин (арамейше) немесе Палистин (нео-хетт) астанасы деп есептеледі, оның жалғасы Паттин немесе Патина деп аталатын, Палистиннің қысқартылған атауы (шамамен б.з.д. 1000–738) болып табылады. Солтүстік Сирия өзен жазықтарындағы мәдени тұрғыдан әртүрлі Нео-Хетт мемлекеттері арасында Киналуа билеушілері б.з.д. 8‑шы ғасырда патшалық Хетт аттарын сақтап келген. 9‑шы ғасырда Нео-ассириялықтардың көтерілуімен Патина (Киналуаға тең деп есептеледі) билеушілері оларға данақ төлеуді бастады. Ашурнасирпал II күміс пен алтын, оловтың 100 талантын (бронза жасау үшін қажет), темірдің 100 талантын, 1000 сиыр мен 10 000 қойды, зығыр киімдерін, қапшық ағашынан жасалған сәнді кереуеттер мен төсек-орындарды, сондай-ақ «10 әйел әншіні, патшаның ағасының қызы, мол күйеқойлы, үлкен әйел маймылын және үйректерді» Лабарна билеушісінен алғанын хабарлайды. Кейінгі жорықта ассириялықтар патшасы Тутаммуды Тиглат-пилесер III (745–727 б.з.д.) патшасының жазбасына сәйкес бағындыруға мәжбүр етті. Басқа құжаттар ассириялық бақылау Ашурбанипал (669–631 б.з.д.) патшалығының дәуіріне дейін созылғанын көрсетеді.

Қалада жоғары биіктікте орналасқан қамал бар еді, ол төменгі қалаға монументалды қақпа кешені арқылы қосылған (қараңыз: Орналасу жоспары).

Темір дәуірі ғибадатханасы

Ориентал Институтының (1935–38) осы жерде жасаған негізгі табыстарының бірі – Еврей Киелі кітапте (Христиандықтың Ескі өсиеті) сипатталған Иерусалимдегі Сүлейменнің ғибадатханасына ұқсас жоспарлы ғибадатхана.

Бит-хилани сарайлары

Ориентал Институтының (1935–38) экспедициялары бит-хилани стиліндегі бірнеше ірі сарайларды ашты. Шамамен б.з.д. 675 жылы күйген бит-хилани ағаш үлгісі көміртегі даталау бойынша 2625 +/- 50 жыл бұрынғы деп анықталды. 2005 жылғы қазбалар темір дәуірі II-нің ерте кезеңіндегі бір бит-хилани бөлігін ашты.

Король Суппилулиума мүсіні

2012 жылдың тамызында Торонто университетінің тобы адам фигурасының басы мен денесін, белден жоғары бөлігін толық күйінде ашқанын жариялады. Фигураның қалдықтары шамамен 1,5 метр биіктікте тұрды, бұл жалпы биіктігі 3,5‑тен 4 метрге дейін екенін көрсетеді. Фигураның сақалы бар, көздері қара және ақ таспен жасалған. Шашы бірнеше қатарға орналастырылған күрделі бұйралардан тұрады. Фигураның қолдары шынтақтан алға созылған, әр қолда арыстан басы бар екі білезік бар. Сол қолында бидай сабағы, оң қолында қылыш ұстап тұр. Кеудесі жарты ай пішінді пекторлмен безендірілген. Иероглифтік Лувиялық ұзын, қазылған, көтерілген жазу фигураның арқа жағынан өтеді. Жазу Король Суппилулиума жетістіктері мен әскери жорықтарын тіркейді. Ол 858 б.з.д. Сирия‑Хитт коалициясының бөлігі ретінде Нео‑ассириялық Шалманасер III-тің шабуылына қарсы соғысқан сол патшамен бірдей болуы мүмкін.